Antoni Ponikowski

Antoni Ponikowski był inżynierem melioracji i miernictwa, profesorem Politechniki Warszawskiej i jednym z najbardziej wytrwałych urzędników państwa budowanego w Królestwie Polskim pod okupacją państw centralnych. Od grudnia 1917 do listopada 1918 roku kierował resortem wyznań religijnych i oświecenia publicznego we wszystkich kolejnych gabinetach powołanych przez Radę Regencyjną. Gdy w lutym 1918 roku rząd Jana Kucharzewskiego ustąpił w proteście przeciw traktatowi brzeskiemu z Ukrainą, przez pięć tygodni stał na czele prowizorycznego rządu. Pod jego kierunkiem powstawały podstawy polskiej administracji szkolnej, którą odrodzone państwo przejęło w listopadzie 1918 roku. W niepodległej Polsce był dwukrotnie premierem i rektorem Politechniki Warszawskiej.

Przed wojną

Urodził się 29 maja 1878 roku w Siedlcach, w rodzinie Stanisława, urzędnika Towarzystwa Kredytowego. Siedleckie gimnazjum ukończył ze złotym medalem, zaczął studia matematyczne na Uniwersytecie Warszawskim, a po otwarciu w 1898 roku Warszawskiego Instytutu Politechnicznego przeniósł się na jego wydział inżynieryjno-budowlany, który ukończył z odznaczeniem w 1903 roku. Pracował przy pomiarach Wisły między Warszawą a Modlinem, potem w biurze melioracyjnym galicyjskiego Wydziału Krajowego w Krakowie, a od 1907 roku prowadził w Warszawie własne biuro melioracyjne. Wykładał miernictwo i meliorację na kursach przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa. Był też zapalonym śpiewakiem i współzałożycielem warszawskiego chóru „Pieśń”.

Już jako student zaangażował się w politykę. Był współzałożycielem i przez rok prezesem Zjednoczenia Studentów politechniki i należał do tajnej Ligi Narodowej. Biogram ogłoszony przez Politechnikę Warszawską podaje, że w czerwcu 1911 roku wystąpił z Ligi na znak protestu przeciw prorosyjskiej polityce Romana Dmowskiego i założył tak zwaną Secesję, przekształconą w 1914 roku w Związek Narodowy, a następnie w Polskie Zjednoczenie Narodowe. Należał więc do tej części obozu narodowego, która jeszcze przed wojną zerwała z linią współpracy z Rosją.

W czasie wojny

Po zajęciu Warszawy przez Niemców w sierpniu 1915 roku Ponikowski z częścią swego ugrupowania przystąpił do Ligi Państwowości Polskiej, skupiającej aktywistów, czyli zwolenników budowy państwa polskiego u boku państw centralnych. Zajął się przede wszystkim szkolnictwem. Okupanci zgodzili się na otwarcie w listopadzie 1915 roku polskiego uniwersytetu i Politechniki Warszawskiej, a Ponikowski brał udział w jej organizowaniu. Od 1916 roku kierował na niej katedrą miernictwa, a w 1917 roku był dziekanem wydziału inżynierii rolnej. Równocześnie był sekretarzem zarządu i naczelnikiem biura w wydziale oświecenia Komitetu Obywatelskiego miasta Warszawy, który prowadził polskie szkoły w mieście. Od 1916 roku zasiadał w Radzie Głównej Opiekuńczej, a jako radny Warszawy ostro krytykował miejski wydział szkolny i domagał się założenia seminariów nauczycielskich oraz obniżenia kosztów nauki w szkołach powszechnych. W 1917 roku pracował w komisjach departamentów rolnictwa i pracy Tymczasowej Rady Stanu.

Gdy Rada Regencyjna objęła władzę, a Kucharzewski kompletował pierwszy rząd Królestwa Polskiego, Ponikowski otrzymał tekę wyznań religijnych i oświecenia publicznego. Biogramy podają jako datę jego nominacji 7 grudnia 1917 roku, dzień zatwierdzenia listy ministrów przez regentów. Szkolnictwo było jedną z dwóch dziedzin, w których Polacy mieli już realną władzę: w niemieckim Generalnym Gubernatorstwie Warszawskim przekazano je w polskie ręce 1 października 1917 roku, w okupacji austro-węgierskiej 1 listopada. Od 1 lutego 1918 roku dawny departament Tymczasowej Rady Stanu przekształcono w ministerstwo, które obejmowało szkoły wszystkich stopni, naukę, archiwa, biblioteki, muzea i sprawy wyznaniowe.

Po zawarciu pokoju brzeskiego z Ukrainą, który oddawał Ukrainie Chełmszczyznę, Kucharzewski i jego ministrowie podali się do dymisji. Regenci przyjęli ją 27 lutego 1918 roku i tego samego dnia powołali prowizorium rządowe, formalnie Radę Kierowników Ministerstw, z Ponikowskim na czele. Biogram z Politechniki Warszawskiej podaje datę 17 lutego. Prowizorium tworzyli głównie podsekretarze stanu, którzy prowadzili bieżące sprawy resortów. Miało przede wszystkim utrzymać ciągłość administracji, dopóki regenci nie znajdą nowego premiera. Skończyło się 4 kwietnia 1918 roku, gdy Rada Regencyjna powołała rząd Jana Kantego Steczkowskiego.

W gabinecie Steczkowskiego Ponikowski znów był ministrem oświecenia, obok Jana Steckiego w sprawach wewnętrznych. Zachował tekę także w rządzie Józefa Świeżyńskiego, powołanym 23 października 1918 roku, już po orędziu regentów z 7 października, które zapowiadało niepodległą i zjednoczoną Polskę. Rada Regencyjna odwołała ten gabinet 4 listopada, po samowolnym wezwaniu do utworzenia rządu narodowego, i na tym skończyła się praca Ponikowskiego w rządach Królestwa. Ministerstwo, które budował, przeszło do administracji odrodzonego państwa.

Po wojnie

W 1919 roku Ponikowski został profesorem zwyczajnym politechniki, a w 1920 roku działał w Obywatelskim Komitecie Wykonawczym Obrony Państwa. Senat uczelni wybrał go na rektora na rok 1921/1922, ale we wrześniu 1921 roku Naczelnik Państwa powierzył mu stanowisko premiera. Jego dwa kolejne gabinety, uchodzące za bezpartyjne i fachowe, rządziły od 19 września 1921 do 6 czerwca 1922 roku i miały przede wszystkim uporządkować gospodarkę, czego nie zdołały. Drugi upadł po konflikcie z Józefem Piłsudskim. Ponikowski wrócił na uczelnię, w roku 1923/1924 znów był rektorem, a potem prorektorem i dziekanem. Związał się z chrześcijańską demokracją i w latach 1930–1935 był posłem, w 1935 roku poprowadził rozłamową, prosanacyjną grupę chadeków i wkrótce wycofał się z polityki. Przewodniczył komitetowi budowy pomnika Chopina w Łazienkach i przez lata prezesował Muzeum Przemysłu i Rolnictwa. W czasie okupacji niemieckiej uczył na tajnych kompletach i pracował nad planami odbudowy szkolnictwa wyższego, a poszukiwany przez gestapo musiał się ukrywać. W 1945 roku pełnił obowiązki rektora politechniki, działającej tymczasowo w Lublinie. Zmarł w Warszawie 27 grudnia 1949 roku.

Ocena

Ponikowski nie był przywódcą politycznym. Był fachowcem i społecznikiem, który podjął się służby publicznej nawet pod okupacją. Należał do tych aktywistów, którzy nie liczyli na wielkie koncesje Berlina, ale chcieli wykorzystać każdą przestrzeń zostawioną przez okupantów, by zbudować polskie instytucje. W jego przypadku była to przede wszystkim oświata. Przeciwnicy aktywizmu, zwłaszcza pasywiści, zarzucali ministrom regentów, że firmują politykę okupantów, a ich władza jest pozorna. Ciągłość ministerstwa, które Ponikowski prowadził przez cały okres rządów Rady Regencyjnej, i jego późniejsza kariera premiera i rektora pokazują jednak, że część ludzi tego kręgu weszła do elity odrodzonego państwa.