1917

„Tutaj zginął kapitan Selous, prowadząc swoją kompanię do natarcia. […] Gdy Selous poległ, jego miejscowy służący Ramazani, przed wojną jego tragarz broni, oszalał z żalu i przysiągł pomścić śmierć pana. Do końca walki wystawiał się na ogień z absolutną nieustraszonością, w ponurej wściekłości na wroga. Wieczorem twierdził z przekonaniem, że zabił człowieka, który zabił jego pana.”

— Angus Buchanan, kapitan, dowódca sekcji karabinów maszynowych 25 Batalionu Royal Fusiliers · wspomnienia · źródło ↗

„Nigdy nie zajmowałem się depeszą meksykańską, która całkowicie mnie zaskoczyła. Była zaadresowana zwykłym trybem bezpośrednio do poselstwa w Meksyku i przeszła przez ambasadę w Waszyngtonie tego samego dnia, w którym otrzymałem zawiadomienie, że zostanie ogłoszona nieograniczona wojna podwodna. Nie miałem ani prawa, ani obowiązku zatrzymać depeszy, choć nie pochwalałem jej treści.”

— Johann Heinrich von Bernstorff, ambasador Niemiec w Waszyngtonie · wspomnienia · źródło ↗

„Z mgły wyrastały szczyty namiotów i wysokie iglice rozpływającego się dymu, które rozjarzały się od spodu, gdy płomienie strzelały wyżej w czyste powietrze, jakby pędzone gwarem niewidocznej armii. Stary Owdi ibn Zuweid poprawił mnie z powagą, gdy mu to powiedziałem: „To nie armia, to cały świat idzie na Al-Wadżh”.”

— Thomas Edward Lawrence, brytyjski oficer łącznikowy przy emirze Fajsalu, przytacza słowa starego szejka Owdiego ibn Zuweida · wspomnienia · źródło ↗

„31 stycznia o piątej po południu złożyłem panu Lansingowi przepisane zawiadomienie o nieograniczonej wojnie podwodnej. Była to moja ostatnia rozmowa polityczna w Ameryce. Obaj wiedzieliśmy, że nadszedł koniec, ale nie mówiliśmy tego sobie. Sekretarz stanu ograniczył się do odpowiedzi, że przedstawi moje zawiadomienie prezydentowi.”

— Johann Heinrich von Bernstorff, ambasador Niemiec w Waszyngtonie · wspomnienia · źródło ↗

„Siódmego, na cześć zerwania stosunków, rzuciłam gwiazdy i pasy na francuski wiatr. Flagę rozwinięto pierwszy raz od chwili, gdy kapitan Simpson kazał kapralowi ją zdjąć, dwa lata temu, trzeciego września. Dziwnie się czułam, widząc, jak znów powiewa nad bramą, i myśląc o wszystkim, co się stało, odkąd mały kapral z King's Own Yorks ją zdjął – a Niemcy wciąż tylko czterdzieści dwie mile stąd.”

— Mildred Aldrich, amerykańska pisarka i dziennikarka mieszkająca na wsi pod Crécy-en-Brie · list · źródło ↗

„Wczesnym rankiem 25 [lutego] byłem z 40 Brygadą pod Szumranem, gdy zobaczyliśmy nasze kanonierki płynące w górę rzeki z pokładami gotowymi do walki. Piechota stanęła wzdłuż brzegu i wiwatowała. Po raz pierwszy od miesięcy marynarka spotkała się z wojskami z pierwszej linii. […] Wreszcie, po roku czy dwóch niedowierzania, zaczęliśmy myśleć o Bagdadzie.”

— Edmund Candler, oficjalny obserwator prasowy („Eye-Witness”) przy wojskach brytyjskich w Mezopotamii · relacja · źródło ↗

„Przez następną minutę patrzyliśmy w milczeniu, jak rzędy świateł przygasają powoli z białych w żółte, potem w czerwone, aż nie zostało nic prócz mrocznej żałoby nocy, która zawisła nad wszystkim jak całun. […] Statek szybko pogrążał się rufą, aż wreszcie dziób wynurzył się z wody i stanął pionowo. Potem bezgłośnie zsunął się w dół i zniknął jak dekoracja w panoramicznym widowisku.”

— Floyd Gibbons, korespondent dziennika „Chicago Tribune”, pasażer Laconii · relacja · źródło ↗

„Dlaczego więc, panowie, u Anglików życie Amerykanów nie było zagrożone? Tylko dlatego, że kraje neutralne, a zwłaszcza Ameryka, dobrowolnie podporządkowały się zarządzeniom Anglii, a Anglia nie musiała przez to osiągać swoich celów siłą. Co by się stało, gdyby Amerykanie upierali się przy swobodnym ruchu pasażerskim i towarowym z Hamburgiem i Bremą?”

— Theobald von Bethmann Hollweg, kanclerz Rzeszy, przemówienie w Reichstagu · przemówienie · źródło ↗

„Załoga za załogą odbijała od brzegu na oczywistą i pewną śmierć. Czwarty oddział przeprawowy wybito tak samo, a pontony spłynęły do Tygrysu i za dnia przepływały obok naszego obozu ze swoim ładunkiem zabitych. […] Pewien Lancashire'czyk zauważył: „Gorąco tu trochę, ale spróbujmy wyżej”.”

— Edmund Candler, oficjalny obserwator prasowy („Eye-Witness”) przy wojskach brytyjskich w Mezopotamii · relacja · źródło ↗

„Dziś zamieszki. Nikt oczywiście dokładnie nic nie wie. Ogólna wersja: zaczęło się na Wyborskiej, o chleb. […] Obawiam się, że rzecz jest o wiele prostsza. Ponieważ (jak dotąd) nie widać żadnego obrazu zorganizowanego wystąpienia, bardzo to wygląda na zwykły głodowy buncik, jakie zdarzają się i w Niemczech.”

— Zinaida Gippius, poetka i pisarka, mieszkająca w Piotrogrodzie przy Ogrodzie Taurydzkim · dziennik · źródło ↗

„Wpół do drugiej po południu. Idą Siergijewską pod naszymi oknami uzbrojeni robotnicy, żołnierze, lud. […] Pod oknami idzie dziwny tłum: żołnierze bez karabinów, robotnicy z szablami, wyrostki, a nawet dzieci siedmio-, ośmioletnie, z bagnetami, z kordzikami. […] Na ulicach ani jednego konia; tylko huczące samochody podobne do jeżozwierzy: dookoła sterczą szczeciną błyszczące igły bagnetów.”

— Zinaida Gippius, poetka i pisarka, mieszkająca w Piotrogrodzie przy Ogrodzie Taurydzkim, obok Dumy · dziennik · źródło ↗

„Wróciwszy za portierę pokoju nr 13, gdzie niedawno obradował Komitet Wykonawczy, zastałem tam taki obraz: przy biurku siedział N. D. Sokołow i pisał. Ze wszystkich stron oblepili go żołnierze, siedzący, stojący i nawaleni na stół, i to jakby dyktowali, to podpowiadali Sokołowowi, co pisze. Przemknął mi przez głowę opis Tołstoja: jak w szkole w Jasnej Polanie układał z dziećmi opowiadania.”

— Nikołaj Suchanow, członek Komitetu Wykonawczego Rady Piotrogrodzkiej, publicysta · wspomnienia · źródło ↗

„A więc z Michałem Aleksandrowiczem wyjaśnione. Kiereński na pożegnanie mocno uścisnął wielkiemu księciu rękę: „jest pan szlachetnym człowiekiem”. […] Na Newskim zewsząd zdzierano orły, bardzo spokojnie, stróże zamiatali, chłopcy wlekli skrzydła, krzycząc: „oto skrzydełko na obiad”.”

— Zinaida Gippius, poetka i pisarka, mieszkająca w Piotrogrodzie · dziennik · źródło ↗

„Odkąd pisałam ostatnio, cel został osiągnięty: od tygodnia jesteśmy w Bagdadzie. […] [przełożona pielęgniarek] zabrała mnie do rannych tureckich jeńców. […] Byli tam, okrągłolicy chłopi z Anatolii – na ich widok mogłabym się śmiać i płakać – z Konyi, z Angory, z Cezarei, nawet z Konstantynopola, i rozmawialiśmy o ich domach i o tym, w jak dalekich stronach leżą. Większość była rada, że skończyła z wojną na zawsze.”

— Gertrude Bell, Brytyjka pracująca w kwaterze głównej (G.H.Q.) wojsk brytyjskich w Basrze · list · źródło ↗

„Wycofanie linii z beznadziejnej pozycji nad Sommą za straszliwy, przez nas samych spustoszony obszar, który jak pas ochronny leży między nami a wrogiem, zakończyło się bez strat. Wypędzenie mieszkańców z ich miasteczek i wsi było rozdzierającym serce wydarzeniem, okrutniejszym niż zabijanie. Pewność, że dom i zagroda, i wszystko, o co dbali przez całe życie, zostanie za nimi zniszczone, wielu doprowadziła do szaleństwa.”

— Rudolf G. Binding, rotmistrz, oficer ordynansowy w sztabie niemieckiej dywizji · dziennik · źródło ↗

„Wiedziałem, że nie rząd tymczasowy będzie rozstrzygał kwestię polską, ale obawiałem się, że przez usta Miliukowa ten rząd zrobi w sprawie polskiej jakąś deklarację, która nam większą szkodę wyrządzi, niż najmniej pomyślne deklaracje dawnego rządu. Jak mówiłem wówczas, Miliukow nawet był zdolny ogłosić całemu światu, że o przyszłości Polski postanowi po wojnie Duma czy Konstytuanta rosyjska.”

— Roman Dmowski, przywódca Narodowej Demokracji, działający w Londynie · wspomnienia · źródło ↗

„Najdzielniejszym z obrońców Gazy był bez wątpienia major Hairi Efendi, dowódca 125 Pułku Piechoty. Ten wspaniały oficer, który w najtrudniejszych okolicznościach zachował niewzruszony spokój i trzeźwą głowę, stawał kolejno na czele każdego batalionu swojego pułku, dwukrotnie odbił Anglikom słynne wzgórze Ali Muntar, a za trzecim razem je utrzymał.”

— Dżemal Pasza, dowódca osmańskiej 4 Armii i namiestnik Syrii · wspomnienia · źródło ↗

„Proklamacja rosyjskiego rządu rewolucyjnego z 30 marca 1917 r., głosząca prawo Polski do niepodległości, równocześnie zawierała takie „kwiatki” jak zapowiedź „unii militarnej” z Rosją w duchu „słowiańskim” i obietnicę jakiejś „Konstytuanty” w Warszawie, do której Rosja nie miała prawie od dwóch lat dostępu! Była to stara nawyczka decydowania z góry o Polakach, nie pytając tych Polaków o zdanie.”

— Ignacy Daszyński, przywódca socjalistów galicyjskich, wiceprezes Koła Polskiego w Wiedniu · wspomnienia · źródło ↗

„Najgroźniejszy zarodek, jaki kryje w sobie rewolucja, rozwija się od kilku dni z przerażającą szybkością. Finlandia, Inflanty, Estonia, Polska, Litwa, Ukraina, Gruzja, Syberia żądają niepodległości albo przynajmniej pełnej autonomii. […] Toteż Sowiet sprzyja mu, jak może.”

— Maurice Paléologue, ambasador Francji w Piotrogrodzie · dziennik · źródło ↗

„To przykry i przytłaczający obowiązek, panowie kongresmani, który spełniłem, przemawiając do was w ten sposób. Być może czeka nas wiele miesięcy ognistej próby i ofiar. Straszną rzeczą jest prowadzić ten wielki, pokojowy naród na wojnę, na najstraszliwszą i najbardziej zgubną ze wszystkich wojen, gdy na szali zdaje się leżeć sama cywilizacja.”

— Woodrow Wilson, prezydent Stanów Zjednoczonych, orędzie do Kongresu · przemówienie · źródło ↗

„Ale po upływie trzech miesięcy Rada Stanu ani jednej ze swoich zapowiedzi urzeczywistnić nie mogła. […] W całym kraju utrwala się przekonanie, że od historycznego dnia 5 listopada nic nie zmieniło się w Polsce i że Rada Stanu oczekiwanych zmian przeprowadzić nie może.”

— Tymczasowa Rada Stanu Królestwa Polskiego, deklaracja uchwalona na posiedzeniu Rady (marszałek Wacław Niemojowski), skierowana do władz okupacyjnych · odezwa · źródło ↗

„Świeci słońce, a serce mam pełne otuchy. To wielki dzień. […] Czuję dziś, jakby nie miało znaczenia, że zima była tak ciężka; że na opał mamy tylko chrust; że ozima pszenica przemarzła; że zjedliśmy część sadzeniaków, a inna ich część przemarzła; że masło kosztuje dolara za funt (i nawet za tę cenę całymi dniami go nie ma).”

— Mildred Aldrich, amerykańska pisarka i dziennikarka mieszkająca na wsi pod Crécy-en-Brie · list · źródło ↗

„Piszę tych parę słów, które nie wymagają odpowiedzi, by złożyć gratulacje z powodu orędzia prezydenta Wilsona. Nie potrafię należycie wyrazić wszystkiego, co czuję. W sercu mam wielką wdzięczność i wielką nadzieję. Ufam teraz, że z całego tego kłębowiska zła wyniknie jeszcze dla świata jakieś wielkie i trwałe dobro.”

— Edward Grey, były minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii, wicehrabia Grey of Fallodon; list do ambasadora USA Waltera H. Page’a · list · źródło ↗

„Czy to miał być wynik wszystkich trosk i trudów ostatniego półrocza? Czy przepisy „bitwy obronnej” były błędne, a jeśli tak, to co wtedy? […] Dzień taki jak 9 kwietnia wywrócił wszystkie rachuby.”

— Erich Ludendorff, pierwszy kwatermistrz generalny armii niemieckiej · wspomnienia · źródło ↗

„Patrzyłem, jak świecące wskazówki mojego zegarka zbliżają się coraz bardziej do rozstrzygającej chwili, bo zapora ogniowa miała ruszyć o wpół do szóstej. […] Piąta dwadzieścia dziewięć! Boże, dopomóż naszym ludziom! Wpół do szóstej! Żelazne gardła pobliskiej baterii ostrymi, suchymi hukami posłały Niemcom swoje śmiertelne przesłanie, a z trzech tysięcy dział w tej samej chwili przetoczyła się w powietrzu nawałnica śmierci.”

— Frederick George Scott, starszy kapelan 1 Dywizji Kanadyjskiej · wspomnienia · źródło ↗

„Dzień natarcia; to bardzo niepokojące i przez cały dzień żyję jakby podwójnie. Działa nie milkły całą noc, dziś panuje cisza i to robi jeszcze większe wrażenie, gdy się myśli o wszystkim, co się tam dzieje. Ranni napływają masami, ci, którzy mogą iść, przychodzą grupami, widzę, jak przechodzą pod oknami mojego baraku.”

— Adrienne Durville, pielęgniarka Czerwonego Krzyża w ambulansie chirurgicznym w Prouilly między Fismes a Reims · dziennik · źródło ↗

„Milukow mówi mi dziś rano z promienną miną: „Lenin wczoraj zupełnie przepadł w Sowiecie. Bronił tezy pacyfistycznej z taką przesadą, taką bezczelnością, taką niezręcznością, że musiał zamilknąć i wyjść wśród gwizdów… Już się z tego nie podniesie”. Odpowiadam mu po rosyjsku: „Daj Boże!”. Ale obawiam się, że Milukow znów da się zwieść swemu optymizmowi.”

— Maurice Paléologue, ambasador Francji w Piotrogrodzie (przytacza słowa ministra spraw zagranicznych Pawła Milukowa) · dziennik · źródło ↗

„Choć szli pod prawdziwą lawiną pocisków, bez śladu osłony, długa linia w khaki ani drgnęła. Ale droga, którą przeszli, usiana była nieruchomymi, skulonymi postaciami. A gdy linia zbliżyła się do wzgórza, jakby rozpętało się wśród nich piekło. Z rykiem artylerii mieszał się teraz nieustanny terkot dziesiątków karabinów maszynowych. Nacierająca linia topniała jak zboże pod kosą.”

— Oliver Hogue, australijski kawalerzysta (pseud. Trooper Bluegum), który przeszedł z Lekkiej Konnicy do Imperialnego Korpusu Wielbłądziego · wspomnienia · źródło ↗

„9 kwietnia Tarbet zginął od kuli snajpera około jedenastej, gdy na otwartym terenie rozpoznawał podejście do drugiej linii Szwabów. […] W sumie tamten dzień był zupełnym piknikiem. Kłopot był tylko taki, że na naszym odcinku Szwab uciekał za szybko. Od tamtej pory jednak nie wszędzie tak było. Teraz bije się rozpaczliwie zawzięcie.”

— Paul Jones, porucznik Korpusu Czołgów, oficer czołgowy w bitwie pod Arras · list · źródło ↗

„Muszę zaznaczyć, że pomalowaliśmy na czerwono całą naszą eskadrę, bo tamtym braciszkom w końcu zaświtało, że to ja siedzę w tej jaskrawoczerwonej skrzyni. Teraz więc wszyscy byliśmy czerwoni, a Anglicy robili wielkie oczy, gdy zamiast jednej widzieli cały tuzin takich skrzyń. […] Anglicy jednak nieco ograniczyli swojego słynnego ducha ofensywnego, który chyba kosztował ich trochę za drogo.”

— Manfred von Richthofen, dowódca eskadry myśliwskiej Jagdstaffel 11 · wspomnienia · źródło ↗

„W zoranych pociskami ogródkach wiosenne kwiaty wychylały pytające buzie i dopominały się o uśmiech i podziw miłośników kwiatów, którzy już nigdy nie przejdą tymi zniszczonymi ścieżkami. […] Wzięliśmy Arleux, ale oczywiście trzeba było zapłacić cenę i po polach w różnych kierunkach widać było nosze niosące ciężar połamanych, cierpiących ciał.”

— Frederick George Scott, starszy kapelan 1 Dywizji Kanadyjskiej · wspomnienia · źródło ↗

„Przychodzi to szybciej, niż myślałem. Wczoraj i dziś w nocy Anglicy atakowali jak oszalali, początkowe zdobycze stracili z powrotem, ponosząc najstraszliwsze straty, ale i nas trafili tak, że dywizja, która utrzymała się ponad wszelkie oczekiwania dobrze, ba, znakomicie, i nawet nieco posunęła się naprzód, zostaje wycofana.”

— Rudolf G. Binding, rotmistrz, oficer ordynansowy w sztabie niemieckiej dywizji pod Arras · dziennik · źródło ↗

„Jeśli obecne położenie po prostu się utrzyma, wojna wkrótce stanie się próbą wytrzymałości w głodzie, z coraz częstszym głodowaniem. Niemcy są wciąż w dużo gorszym położeniu, ale Wielka Brytania może łatwo dojść do granicy niebezpieczeństwa najbliższej zimy albo wcześniej. […] Anglicy myśleli, że panują na morzu, Niemcy – że są niezwyciężeni na lądzie. Każda strona przegrywa tam, gdzie uważała się za najsilniejszą.”

— Walter Hines Page, ambasador Stanów Zjednoczonych w Londynie, list do prezydenta Wilsona · list · źródło ↗

„Na Newskim doszło do starcia tłumu zwolenników Lenina z tłumem jego przeciwników, w którym kilka osób zostało zabitych i rannych. Między 21 a 22.30 musiałem trzy razy wychodzić na balkon ambasady, by przyjmować owacje i przemawiać do tłumów manifestujących za rządem i sojusznikami. Podczas jednej z nich wybuchła bójka między zwolennikami rządu a leninowcami.”

— George Buchanan, ambasador Wielkiej Brytanii w Piotrogrodzie, w liście do Foreign Office · list · źródło ↗

„20 maja ten pierwszy konwój dotarł do celu w Anglii w doskonałym stanie. […] Twierdzili, że nie mogą płynąć nocą bez świateł i że próba skończyłaby się wieloma zderzeniami, ale próbny konwój dowiódł, że był to tylko kolejny przypadek złudzenia. […] A jednak 20 maja, dzień, w którym bezpiecznie dotarł do Anglii, był jednym z wielkich punktów zwrotnych wojny.”

— William Sims, kontradmirał, dowódca sił morskich Stanów Zjednoczonych na wodach europejskich · wspomnienia · źródło ↗

„W dniach 27 i 28 maja obradowało tedy owo Koło Sejmowe w sali Rady miejskiej w Krakowie. Nastrój w mieście był wprost gorączkowy. Przed gmachem Rady gromadziły się tłumy wrogo usposobione przeciw konserwatystom. […] Skarżyli się potem konserwatyści, że ulegli terrorowi tłumów zgromadzonych przed Radą, chociaż żadnemu z tych dotąd wszechwładnych panów włos nie spadł z głowy.”

— Ignacy Daszyński, przywódca socjalistów galicyjskich, wiceprezes Koła Polskiego · wspomnienia · źródło ↗

„Piłsudski stwierdza, że rezolucja Koła Polskiego dawno nie jest dla niego niespodzianką. Rezolucja ta dawno już przyjść musiała. […] Polityka ta doznała porażki. Przede wszystkim w narodzie polskim. Naród polski nie mógł się zgodzić z metodą austriacko-niemiecką robienia Polski bez Polaków.”

— Józef Piłsudski, członek Tymczasowej Rady Stanu, kierownik jej Komisji Wojskowej · przemówienie · źródło ↗

„Jesteśmy w samym środku koncentracji dział, wojsk i wszelkiego rodzaju środków, która, jak dzień czy dwa temu powiedział mi wódz naczelny (gdy przyjechał szczegółowo przejrzeć moje plany), o 30% przewyższa wszystko, co dotąd znała historia wojen. […] Szwab patrzy na nas z góry i trzyma zachodnie stoki. Zamierzamy go stamtąd zepchnąć.”

— John Monash, generał major, dowódca 3 Dywizji Australijskiej · list · źródło ↗

„Okazało się, żem źle zrobił, bo tam sprawa poszła bardzo szybko. Gdym przybył do Paryża, zastałem już fakt dokonany. […] Był on wszakże wewnętrznym aktem francuskim. Robił sprawę armii polskiej sprawą francuską, nie zaś sprawą wszystkich sprzymierzonych. To redukowało jej pozycję, nie dawało jej charakteru armii całkiem samoistnej, na którym nam zależało.”

— Roman Dmowski, przywódca Narodowej Demokracji, działający w Londynie · wspomnienia · źródło ↗

„Choć niezliczone były przykłady męstwa, dla prawdy historycznej musimy odnotować, że w niektórych oddziałach po raz pierwszy zdarzyły się epizody niechlubne. One oraz 27 tysięcy jeńców straconych w dużej części podczas nieprzyjacielskiej kontrofensywy na Krasie […] ostrzegły Naczelne Dowództwo, że coś zaczyna się zmieniać w duchu wojsk za sprawą jadowitej propagandy partii wywrotowych.”

— Luigi Cadorna, szef sztabu generalnego armii włoskiej · wspomnienia · źródło ↗

„Jedni rzucali się na ziemię pod nasze nogi, inni chwytali nas za ręce i ubrania. „Proszę, przepuśćcie mnie – mówił król – to dla waszego dobra… pozwólcie mi spełnić mój obowiązek”. Widziałem, jak jakiś mężczyzna wyciągnął z kieszeni rewolwer i próbował się zastrzelić; gwardzista w ostatniej chwili wyrwał mu go z ręki.”

— Mikołaj, książę grecki, książę grecki, brat króla Konstantyna I · wspomnienia · źródło ↗

„Wasze życie należy bardziej do ojczyzny niż do mnie; nie chciałem, by z mojego powodu przelano choć kroplę greckiej krwi. Skoro mocarstwa uznały, że moja obecność w Grecji szkodzi jej dobru, moim obowiązkiem było odejść; waszym jest zostać i służyć krajowi do końca.”

— Konstantyn I, król Grecji, w słowach do grupy oficerów w Tatoi, przytoczonych przez jego brata, księcia Mikołaja · przemówienie · źródło ↗

„Nadleciały w tak doskonałym szyku, że wszyscy myśleli, że to nasze. Nocne naloty sterowców były dość straszne, ale te dzienne są jeszcze gorsze, gdy ulice, domy i sklepy pełne są zapracowanych ludzi; śmierć i okaleczenia są zbyt straszne. […] Kilku naszych urzędników zeszło do nas do piwnicy, bladych i roztrzęsionych, wielu płakało. A cały czas świeciło słońce, a niebo było lazurowe!”

— Hallie Eustace Miles, londyńska restauratorka, prowadząca z mężem Eustace’em Milesem restaurację naprzeciw kościoła St Martin-in-the-Fields · dziennik · źródło ↗

„Pewnie niedługo nasi chłopcy zaczną przybywać, ale nie mam szalonej nadziei, że będą zdolni do walki przed końcem roku, jeśli nawet wtedy. […] Nie tylko do Tipperary jest daleko, do Nowego Jorku jest strasznie daleko. Jedyna modlitwa, jaką mam ochotę odmawiać w tych dniach, […] brzmi: „Pospiesz się, Ameryko! Oby sprzymierzeni wytrzymali, aż tu dotrzesz”.”

— Mildred Aldrich, amerykańska pisarka mieszkająca na wsi pod Meaux, nad Marną · list · źródło ↗

„Sądzę, że jasno wykazałem, iż alianci przegrywają wojnę; że będzie ona już przegrana, gdy straty w tonażu dojdą do punktu, w którym nie da się utrzymać w pełni wystarczających dostaw na różnych frontach. Nie mogę pojąć, dlaczego nasz rząd waha się przysłać tutaj potrzebne jednostki do zwalczania okrętów podwodnych. Na naszym wybrzeżu atlantyckim, gdzie nie ma wojny, służy jeszcze co najmniej siedemnaście niszczycieli.”

— William Sims, wiceadmirał, dowódca sił morskich Stanów Zjednoczonych na wodach europejskich; list z Admiralty House w Queenstown do ambasadora Page’a · list · źródło ↗

„Tego samego ranka, nie wiedząc, co się dzieje w Atenach, pojechałem do miasta, gdzie miałem coś do załatwienia. Jakieś trzysta jardów od mojego domu samochód zatrzymał oddział francuskich żołnierzy […]. Pojechaliśmy we wskazanym kierunku i minęliśmy placyk zamieniony we francuski obóz wojskowy. Cywilów nie było widać prawie nigdzie.”

— Mikołaj, książę grecki, książę grecki, brat byłego króla Konstantyna I · wspomnienia · źródło ↗

„Wiadomość o ofensywie dociera do Piotrogrodu już w poniedziałek 19 czerwca/2 lipca i budzi wielki entuzjazm. Na Newskim i Morskiej formują się pochody i po raz pierwszy od marca znów widać narodową trójkolorową flagę. W dzielnicach robotniczych żadnej reakcji, a przecież pewne jest, że partia maksymalistów nie puści bez manifestacji ofensywy, która wydaje się jej wyzwaniem rzuconym głoszonym przez nią doktrynom.”

— Claude Anet, pisarz, korespondent „Petit Parisien” w Piotrogrodzie · relacja · źródło ↗

„Uśmiechnął się złośliwie, widząc, jak leżymy pod skarpą w poszukiwaniu chłodu, i zachrypiał do mnie szorstko: „No i jak tam Huwajtaci? Samo gadanie, a roboty nie ma?” (…) ale jedyne, co mi powiedział, to: „Bierz wielbłąda, jeśli chcesz zobaczyć robotę starego”.”

— Thomas Edward Lawrence, brytyjski oficer łącznikowy przy powstaniu arabskim, przytacza słowa szejka Audy Abu Tajji przed szarżą pod Aba al-Lisan · wspomnienia · źródło ↗

„Powiedział ekscelencji Beselerowi, że brać odpowiedzialności za to, co się dzieje, nie może; powiedział, że trzy minuty do dwunastej, teraz mówi, że jest pół minuty! Referentem spraw wojskowych być nie może; […] zaznacza, że chociaż Rada Stanu nie ma wpływu na sprawę wojskową, ale społeczeństwo polskie myśli inaczej i myśli słusznie”

— Józef Piłsudski, brygadier, referent wojskowy Tymczasowej Rady Stanu (słowa w protokole posiedzenia, mowa zależna) · przemówienie · źródło ↗

„Jej oddział, dwieście pięćdziesiąt młodych żołnierek, stał na baczność, gdy trzech wysokich rangą generałów przypinało jej szablę i, jak to mają w zwyczaju z braćmi oficerami, całowało ją w oba policzki. […] Na rękawie każdej dziewczyny były te same znaki: czerwony „za rewolucję, która nie może umrzeć”, i czarny „za śmierć, lepszą niż hańba dla Rosji”.”

— Bessie Beatty, amerykańska dziennikarka, korespondentka wojenna „San Francisco Bulletin” w Piotrogrodzie · wspomnienia · źródło ↗

„Usiedliśmy, patrząc, jak nasi ludzie płyną obok szeregami rozpalonych, pustych twarzy, które nic nam nie mówiły. Od miesięcy Akaba była horyzontem naszych myśli, celem: nie myśleliśmy, nie chcieliśmy myśleć o niczym innym. Teraz, gdy cel osiągnęliśmy, trochę gardziliśmy tym, co wydało ostatnie siły na rzecz, której zdobycie nie zmieniło niczego istotnego ani w duszy, ani w ciele.”

— Thomas Edward Lawrence, brytyjski oficer łącznikowy przy powstaniu arabskim · wspomnienia · źródło ↗

„Odczuwali te tlejące iskry dokładnie niektórzy z legionistów, gdy w okresie tak zwanego kryzysu przysięgowego w r. 1917 proponowali mi, jak rzecz według nich możliwą, by siłą oprzeć się wszelkim próbom narzucania nam przysięgi. Twierdzili przy tem, że niechybnie będą podtrzymani w tym wypadku przez wszystkich włościan okolicznych.”

— Józef Piłsudski, komendant I Brygady Legionów (wspomnienie z 1924 roku) · wspomnienia · źródło ↗

„Latem 1917 r. zostałem aresztowany w Warszawie przez władze okupacyjne niemieckie i wywieziony w głąb Niemiec. Przez pewien czas przewożono mnie z więzienia do więzienia, nieraz trzymając w najgorszych warunkach […]. Do życia więziennego, jak mi się zdaje, byłem urodzony. Bardzo łatwo znoszę samotność, nie odczuwając, jak inni, całego jej ciężaru i umiejąc łagodzić pracą myślową najcięższą stronę życia więziennego — tęsknotę.”

— Józef Piłsudski, brygadier, więzień twierdzy magdeburskiej (wspomnienie z 1925 roku) · wspomnienia · źródło ↗

„Kiedy siedzieliśmy przy obiedzie, Kozacy natarli na marynarzy z Kronsztadu, zebranych na placu obok ambasady, i zmusili ich do ucieczki. Potem Kozacy pojechali z powrotem nabrzeżem, ale nieco wyżej dostali się w krzyżowy ogień. Widzieliśmy kilka koni bez jeźdźców, wracających pełnym galopem, a dwóch Kozaków prowadzących jeńca napadli jacyś żołnierze i omal nie zamordowali pod naszymi oknami.”

— George Buchanan, ambasador Wielkiej Brytanii w Piotrogrodzie, w liście do Foreign Office · list · źródło ↗

„Co do mnie, mogę z pewnością powiedzieć, że nigdy w życiu nie przeżyłem tak dzikiego uniesienia jak na początku wielkiej akcji, na przykład tej ostatniej, kwietniowej. Podniecenie w ostatnie pół godziny przed nią nie ma sobie równych na ziemi. Porównać je można tylko z tymi kilkoma minutami przed początkiem wielkiego meczu szkolnego.”

— Paul Jones, porucznik Korpusu Czołgów · list · źródło ↗

„Boję się. Pierwszy raz w tej wojnie wątpię, czy ostoimy się wobec przewagi wroga. […] Verdun, Somma, Arras to tylko czyśćce w porównaniu z tym piekłem, które tu zajechało i w którym pewnego pięknego dnia ogień zostanie rozdmuchany do białego żaru.”

— Rudolf G. Binding, rotmistrz, oficer ordynansowy w sztabie niemieckiej dywizji we Flandrii · dziennik · źródło ↗

„Powagi prawa międzynarodowego nie wolno nam utracić. Naszej pozycji wśród narodów nie wolno nam zrujnować. Tym bardziej nie wolno nam opóźniać pokoju i szczęścia zaprzyjaźnionych narodów świata. Niech cały naród powstanie i zahartuje się, by razem kroczyć trudną i prawą drogą, by zachować i rozsławić trwały i bezgraniczny los naszej Republiki Chińskiej, stanąć we wspólnocie narodów i dzielić jej pomyślność.”

— Feng Guozhang, prezydent Republiki Chińskiej, proklamacja o wypowiedzeniu wojny Niemcom i Austro-Węgrom · odezwa · źródło ↗

„15 sierpnia 1917 r. na zjeździe w Lozannie założyliśmy Komitet Narodowy Polski z siedzibą w Paryżu. […] Komitet zatem miał funkcje rządu polskiego w zakresie ministerstwa spraw zagranicznych i częściowo ministerstwa wojny. […] Na pierwszym swym posiedzeniu w Lozannie Komitet obrał mię, na mój własny wniosek, swoim prezesem.”

— Roman Dmowski, prezes Komitetu Narodowego Polskiego · wspomnienia · źródło ↗

„Była piękna noc; gwiazdy świeciły cudownie, a gwiazdozbiór Oriona wisiał nad horyzontem na wschodnim niebie, z bladym księżycem nad nim. Nad szerokim przestworem ciemności zalegała wielka cisza, poruszana tylko porannym wiatrem. Potem, o czwartej dwadzieścia pięć, działa wybuchły całą swoją furią […]. Tylko myśl o tym, co to znaczyło dla ludzi, odbierała nam radość z tego potężnego widowiska.”

— Frederick George Scott, kanonik, starszy kapelan 1 Dywizji Kanadyjskiej · wspomnienia · źródło ↗

„Śledzimy, na ile pozwala powściągliwość naszych gazetek, straszliwie powolne i kosztowne wgryzanie się w linie niemieckie – wygląda to na cal dziennie – Francuzów na północ od Verdun i Anglików na wschód od Ypres. […] Choć tu jest tak cicho, żyjemy w obsesji tego, co dzieje się „tam”, wiedząc, że każda godzina ma swoje czyny osobistego bohaterstwa w zmaganiu tak gigantycznym, że jednostka już się nie liczy […].”

— Mildred Aldrich, amerykańska pisarka i dziennikarka mieszkająca na wsi pod Crécy-en-Brie · list · źródło ↗

„Wzięta. […] Rząd przyjął to fatalistycznie i ospale. Spodziewano się, ot co. […] Poszłam stamtąd na obiad na Fursztadzką, zabłądziłam w koszarowych zaułkach; są wręcz straszne: błoto, śmieci, rozwalone gromady „garnizonu”, grubogębi żołdacy na chodnikach i parapetach, pestki słonecznika, rechot i harmonia. Jaka tam znowu Ryga! Nie jesteśmy „imperialistami”, żeby myśleć o Rydze. Pohulamy i tutaj.”

— Zinaida Gippius, poetka i pisarka, mieszkająca w Piotrogrodzie · dziennik · źródło ↗

„Jednocześnie weszli na drogę szybkiego tworzenia tam „faktów dokonanych” w nadziei, że zawierany z przeciwnikami pokój te fakty uzna. Pierwszym z tych faktów była organizacja Królestwa Polskiego: ustanowienie Rady Regencyjnej, złożonej z trzech członków […], ciała ustawodawczego i rządu. Państwo można było uważać za gotowe, jakkolwiek Niemcy nie przestawali nim rządzić i w sprawach zewnętrznych głosu mu nie dawali.”

— Roman Dmowski, prezes Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu · wspomnienia · źródło ↗

„Rano wybiegłam do jadalni: „co się stało?”. D. W.: „a to, że generał Korniłow stracił cierpliwość i poprowadził wojska na Petersburg”. Przez trzy dni zagadkowy obraz to się rozjaśniał, to plątał. […] Tonąc w stosie sprzecznych faktów, zatrzymując się przed oczywistymi lukami, niewiadomymi, […] odpędzając się od szalonej histerii gazet, próbuję ulepić z kawałków rzeczywistości obraz tego, co się wydarzyło naprawdę.”

— Zinaida Gippius, poetka i pisarka, mieszkająca w Piotrogrodzie · dziennik · źródło ↗

„Zadepeszowałem do Melbourne mniej więcej tak: „WSZYSTKO DOBRZE DYWIZJA ZNÓW ŚWIETNIE ZWYCIĘSKA W »NAJWIĘKSZEJ BITWIE WOJNY«”. Odnieśliśmy wspaniały sukces […]. Napływa piękny łup jeńców. Wszyscy są w świetnym nastroju, zwłaszcza że tak wielką robotę udało się wykonać, mając na wszystkie przygotowania na miejscu tylko 3 dni.”

— John Monash, generał major, dowódca 3 Dywizji Australijskiej · list · źródło ↗

„Przespaliśmy kilka godzin i dwadzieścia minut przed godziną zero wyszliśmy z naszych nor w mokry, ponury poranek, z zimnym wiatrem wiejącym od linii Szwabów. Było ciemno choć oko wykol, ale ludzie szybko się zebrali. […] obróciwszy głowę, widziałem w półmroku kompanie wijące się przez szczyt jak węże. Na tle nieba wyglądały jak długie karawany pełznące przez pustynię.”

— Claude Horace Weston, podpułkownik, dowódca 3 Batalionu Pułku Wellington w Dywizji Nowozelandzkiej · wspomnienia · źródło ↗

„Na ile bitwa 4 października była świetnym sukcesem, na tyle operacje 12 października głęboko rozczarowały, choć 3 Dywizja Australijska spisała się wspaniale w najgorszych warunkach. […] Nie było lotów ani zdjęć, żadnych pewnych wiadomości o nowym rozmieszczeniu Niemców, żadnego skutecznego ostrzału […], a cały teren od Zonnebeke aż po granice naszych poprzednich zdobyczy był dosłownie morzem błota, w większości miejsc po pas.”

— John Monash, generał major, dowódca 3 Dywizji Australijskiej · list · źródło ↗

„22 października zaczął się piąty akt przejmującego dramatu we Flandrii. Ogromne ilości amunicji, jakich ludzki rozum przed wojną nigdy nie wymyślił, ciskano w ludzkie ciała, które rozproszone w głęboko zamulonych lejach po pociskach, ledwie trzymały się życia. Groza pola lejów pod Verdun została jeszcze prześcignięta. To nie było już życie, to było niewypowiedziane cierpienie.”

— Erich Ludendorff, pierwszy kwatermistrz generalny armii niemieckiej · wspomnienia · źródło ↗

„Wreszcie dowiadujemy się dobrej nowiny o wczorajszym zwycięstwie: zdobyto fort La Malmaison, a także kilka wsi, 7500 jeńców i 25 dział. Julie bardzo niepokoi się o swojego siostrzeńca, który był w ataku na fort. Działa grzmią bez przerwy przez cały dzień; wieczorem ogień nasila się i wydaje się bliższy; wygląda na to, że to pod Craonne.”

— Adrienne Durville, pielęgniarka Czerwonego Krzyża w szpitalu ewakuacyjnym w Bouleuse pod Reims · dziennik · źródło ↗

„Wkrótce błyskają paszcze ognia ponad tysiąca dział po obu stronach Tolmina. Na terenie nieprzyjaciela huczy nieprzerwany trzask i łoskot wybuchów. Potężnie, jak najcięższa burza, odbija się to echem od gór. Ze zdumieniem patrzymy i słuchamy tego niesłychanego widowiska. Na próżno włoskie reflektory usiłują przebić się przez deszcz.”

— Erwin Rommel, młody oficer piechoty, dowódca oddziału (Abteilung Rommel) Wirtemberskiego Batalionu Górskiego · wspomnienia · źródło ↗

„Zdajemy sobie sprawę, że tą samą ręką budującą musimy jednocześnie ocierać łzy, koić rany, odwracać głód i niedolę, wywołane przez obecną wojnę. […] Niechaj w każdej polskiej piersi zatętni gorące, nieprzeparte pragnienie dołożenia swojej cegły do silnych murów gmachu ojczystego. Ufajmy, bądźmy mężni duchem i ciałem!”

— Rada Regencyjna Królestwa Polskiego, regenci Aleksander Kakowski, Zdzisław Lubomirski i Józef Ostrowski, orędzie do narodu w dniu objęcia władzy · odezwa · źródło ↗

„Brak oporu ze strony oddziałów 2 Armii, które tchórzliwie wycofały się bez walki i haniebnie poddały się nieprzyjacielowi, pozwolił siłom austriacko-niemieckim przełamać nasze lewe skrzydło na froncie julijskim. Mężne wysiłki innych wojsk nie zdołały przeszkodzić przeciwnikowi we wkroczeniu na świętą ziemię ojczyzny.”

— Luigi Cadorna, szef Sztabu Generalnego armii włoskiej, biuletyn wojenny nr 887 (w pierwotnej wersji, wysłanej za granicę) · relacja · źródło ↗

„Równinę pokrywał drobny pył, a widok „linii kolumn plutonów” pędzących galopem, z których każdą otaczała jej własna chmura „dymu”, ciągnąca się w górę w powietrze, gdy pluton szedł naprzód, był wspaniały.”

— Charles Guy Powles, oficer sztabu nowozelandzkiej Dywizji Konnej Anzac (A.A. & Q.M.G.), autor historii Nowozelandczyków w Palestynie · wspomnienia · źródło ↗

„Gdy gabinet obradował, zatwierdzając ostateczny tekst, czekałem na zewnątrz, tym razem pod ręką. Sykes wyniósł mi dokument z okrzykiem: „Doktorze Weizmann, to chłopiec!”. Cóż – z początku ten chłopiec mi się nie podobał. Nie był tym, którego się spodziewałem. Ale wiedziałem, że to wielki przełom.”

— Chaim Weizmann, przewodniczący Angielskiej Federacji Syjonistycznej · wspomnienia · źródło ↗

„– Wojska zewsząd, i z frontu, które przychodzą bronić rządu – mówi mi oficer. […] Mężczyźni? – mówię. Nie, dzieci! To całkiem młodzi rekruci. Ci Rosjanie z Północy w wieku osiemnastu lat wyglądają na dwanaście. To bezwąse, zmęczone dzieciaki, które przychodzą tu, powłócząc nogami, mimo wszystko ochotnicy, żeby oddać się na służbę rządu. Żałosny i wzruszający jest ten pochód smarkaczy, którzy chcą być bohaterami.”

— Claude Anet, pisarz, korespondent „Petit Parisien” w Piotrogrodzie · dziennik · źródło ↗

„Ale to nie jest pora na żale. To pora obowiązku, poświęcenia, działania. Nic nie jest stracone, jeśli duch odwetu jest gotów, jeśli wola się nie ugina. (…) Niech każdy żołnierz wie, jaki okrzyk i jaki rozkaz płynie z sumienia całego narodu włoskiego: umrzeć, nie cofnąć się.”

— Luigi Cadorna, szef Sztabu Generalnego armii włoskiej, rozkaz dzienny na dwa dni przed odejściem ze stanowiska · rozkaz · źródło ↗

„Później. Dementują wiadomość o zdobyciu Pałacu Zimowego przez bolszewików. Bitwa trwa. Z balkonu widać migające na niebie błyski, jak gęste błyskawice. Słychać głuche uderzenia. Chyba strzelają też z pałacu, w stronę Newy i „Aurory”. Nie poddają się. Ale są prawie nadzy: tam tylko junkrzy, batalion szturmowy i batalion kobiecy. Nikogo więcej.”

— Zinaida Gippius, poetka i pisarka, mieszkająca w Piotrogrodzie · dziennik · źródło ↗

„Ich program jest cudownie prosty, aż zdumiewa. Trzy linijki i wystarczy. Trzeba było jednak na to wpaść! Pokój. Chleb. Ziemia. Lenin raczył dodać kilka komentarzy. Pokój: rozejm na wszystkich frontach, i to jutro. Ziemia: komitetom rolnym, które ją rozdzielą.”

— Claude Anet, pisarz, korespondent „Petit Parisien” w Piotrogrodzie · dziennik · źródło ↗

„Twarz miał szarą ze zmęczenia. Od trzech dni nie był w łóżku i wyglądał na zupełnie zdruzgotanego i zniechęconego. „To dekret o pokoju do walczących narodów świata – powiedział. – Roześlemy go przez radio we wszystkich językach. Mnie dali przekład angielski. Nie mamy nikogo do pomocy. To straszne, tak niewielu z nas umie robić takie rzeczy”.”

— Bessie Beatty, amerykańska dziennikarka, korespondentka wojenna „San Francisco Bulletin” w Piotrogrodzie, przytacza słowa łotewskiego bolszewika Jacoba Petersa · wspomnienia · źródło ↗

„Ogólne zdanie w Komitecie było, że trzeba zacząć od wydania odezwy do narodu. […] Jeżeli to się nie stało, to skutkiem mego oporu. […] Nie chcąc dawać obcym widowiska obrzydliwej kłótni polskiej, chcąc oszczędzić krajowi kompromitacji zagranicą, postanowiłem osiągnąć od swych kolegów, żeby Komitet wszedł w swoją rolę cicho, bez żadnych manifestacji zewnętrznych.”

— Roman Dmowski, prezes Komitetu Narodowego Polskiego · wspomnienia · źródło ↗

„Cała okolica była niewypowiedzianie straszna. Padał deszcz, a ponure pustkowie zoranego pociskami błota, żółtego i lepkiego, ciągnęło się w dal, jak okiem sięgnąć. […] Ogromne leje po pociskach do połowy wypełniała woda, często zaczerwieniona ludzką krwią, a wielu rannych stoczyło się do tych kałuż i utonęło.”

— Frederick George Scott, kanonik, starszy kapelan 1 Dywizji Kanadyjskiej · wspomnienia · źródło ↗

„Rząd domów naprzeciw rozstajów był podziurawiony kulami, a ziemię na pół mili wokół wydeptano w błoto. Walka była tu zażarta… Niedaleko krążyły głodne kozackie konie bez jeźdźców, bo trawa na równinie dawno uschła. Tuż przed nami niezgrabny czerwonogwardzista próbował dosiąść jednego, spadał raz po raz, ku dziecięcej uciesze tysiąca szorstkich mężczyzn.”

— John Reed, amerykański dziennikarz socjalistyczny, jadący karetką z Piotrogrodu na front pod Carskie Sioło · relacja · źródło ↗

„1. Jutro Korpus Czołgów dostanie szansę, na którą czekał od wielu miesięcy: działać na dobrym gruncie w awangardzie bitwy. […] 4. W świetle dotychczasowych doświadczeń z wielką ufnością składam dobre imię Korpusu w wasze ręce. 5. Zamierzam poprowadzić natarcie środkowej dywizji.”

— Hugh Elles, generał brygady, dowódca Korpusu Czołgów · rozkaz · źródło ↗

„Wszystkim nam wydawało się to niemal nie do wiary. (…) Z pewnością ostatnią osobą, która mogła paść ofiarą, był naczelny wódz, który nie widywał Arabów i prawie nigdy nie bywał w mieście. (…) Dla niego to tragiczny koniec, zdobycie Bagdadu, a jednak jakie to szczęście, gdy człowiek umiera przed swoim imieniem.”

— Gertrude Bell, sekretarz do spraw orientalnych przy brytyjskim głównym oficerze politycznym sir Percym Coksie, w liście do ojca · list · źródło ↗

„Okazano wielki entuzjazm – prawdziwy czy udawany. Potem przyjąłem notabli i zwierzchników wszystkich Kościołów, a jest ich wiele, także abisyński. (…) Był wspaniały dzień: rano szron, a potem lodowate słońce, bez wiatru. Ze szczytu domu, w którym spotkałem się z Chetwode'em, widzieliśmy góry Moabu, ciemnoniebieskie i ogromne.”

— Edmund Allenby, naczelny wódz brytyjskich wojsk w Egipcie i Palestynie, w liście do żony · list · źródło ↗

„O szóstej pojechałem do generała Hoffmanna złożyć mu wizytę i usłyszałem od niego ciekawe szczegóły o psychice rosyjskich delegatów i o tym, jak zawarł on tak szczęśliwie rozejm. Odniosłem wrażenie, że generał łączy znajomość rzeczy i energię z wielką zręcznością i spokojem, ale też z dużą dozą pruskiej brutalności, które pozwoliły mu, mimo początkowego oporu, nakłonić Rosjan do bardzo korzystnego rozejmu.”

— Ottokar Czernin, minister spraw zagranicznych Austro-Węgier, w dzienniku z Brześcia · dziennik · źródło ↗

„Jeśli nadal będzie się trzymał utopijnego zamiaru przeszczepienia swoich idei także do nas, to lepiej, żeby od razu odjechał najbliższym pociągiem, bo wtedy pokoju nie da się zawrzeć. Pan Joffe spojrzał na mnie zdziwiony łagodnymi oczami, chwilę milczał, po czym powiedział tonem, którego nigdy nie zapomnę, uprzejmym, rzekłbym niemal proszącym: „Mam jednak nadzieję, że uda nam się rozpętać rewolucję także u was”.”

— Ottokar Czernin, minister spraw zagranicznych Austro-Węgier, w dzienniku z Brześcia; przytacza słowa Adolfa Ioffego · dziennik · źródło ↗

„Warszawa była w grudniu 1917 r. w ponurym nastroju. Policja właśnie w dniach mego pobytu masakrowała studentów, a nawet poraniła studentki. […] Za drutami obozów jeńców ciągle jeszcze siedziały setki legionistów. Bieda i brak żywności dokuczały masom straszliwie.”

— Ignacy Daszyński, poseł do austriackiej Rady Państwa, wiceprezes Koła Polskiego · wspomnienia · źródło ↗