Głosy z frontu

(354)

1915

styczeń

03
- Bitwa pod Łowczówkiem
  „U schyłku ubiegłego roku, podczas mojej nieobecności, stoczyliście z przeważającymi siłami nieprzyjaciela bój najkrwawszy i najcięższy z tych, jakieśmy dotąd mieli. […] Podporucznik Ścieżyński z 8 ludźmi wziął w okopach 100 nieprzyjacielskich żołnierzy, jako jeńców. […] Podoficer Świderski na czele patrolu z 9 ludzi przyprowadził, jako jeńców — pułkownika rosyjskiego, a przy nim 3 oficerów i 28 ludzi, wziąwszy ich ze wsi, jeszcze przez nieprzyjaciela obsadzonej.”
  — Józef Piłsudski, komendant I Brygady Legionów Polskich · rozkaz · źródło ↗
05
- Koniec bitwy pod Sarykamyszem
  „Pod górę ciągnęły bez końca tłumy zmęczonych, przemarzniętych i głodnych ludzi. Ciężka była ich droga po zboczach zamarzniętych gór: nocami zamarzały zwierzęta i ludzie. Dzieci zamarzały matkom na rękach; kładły je w śniegu i szły dalej, póki starczało sił. […] 23 grudnia koło południa byłem znów w Igdyrze. Doszła tu już wieść o sarykamyskim pogromie Turków. Zakaukazie się uspokoiło.”
  — Stiepan Kondruszkin, rosyjski pisarz i korespondent wojenny na Zakaukaziu · relacja · źródło ↗
  Oryginał (ru)
  Въ гору тянулись безъ конца толпы усталыхъ, озябшихъ и голодныхъ людей. Труденъ былъ путь ихъ по склонамъ мерзлыхъ горъ: замерзали по ночамъ животныя и люди. Дѣти замерзали у матерей на рукахъ; онѣ клали ихъ въ снѣгъ и шли дальше, пока были силы. […] 23 декабря къ полдню былъ я снова въ Игдырѣ. Сюда уже пришла вѣсть о Сарыкамышскомъ разгромѣ турокъ. Закавказье успокоилось.
12
- Początek bitwy pod Soissons
  „Nierzadko zapadaliśmy się w błoto po kolana. Niektórzy pogubili buty. W samych skarpetach, a nawet boso, stali przyciśnięci do ściany rowu, żeby najpierw przepuścić wszystkich. Byliśmy śmiertelnie zmęczeni, gdy wreszcie dotarliśmy do okopu 48 pułku.”
  — Walther Ambroselli, student filozofii z Lipska, żołnierz niemieckiej piechoty pod Soissons, w liście do rodziców · list · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Nicht selten kamen wir bis ans Knie in den Morast. Einige verloren die Stiefel. In Strümpfen, selbst barfuß standen einige da und drückten sich gegen die Grabenwand, um erst alle vorbeizulassen. Hundemüde waren wir, als wir endlich den Schützengraben der 48er erreicht hatten.
20
- Pierwszy nalot sterowców na Anglię
  „Wczoraj wieczorem straszne zamieszanie z powodu alarmu w Yarmouth. Staliśmy w gotowości przy maszynach do północy. Myślę, że oni [Niemcy] na pewno wkrótce złożą nam wizytę. Mam jednak nadzieję, że nie nocą.”
  — Harold Rosher, porucznik lotnictwa (Flight Lieutenant) Royal Naval Air Service w Dover · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  Awful bobbery last night over the Yarmouth scare. We were standing by our machines until midnight. I think they [the Germans] are sure to pay us a visit soon. I hope it isn't at night, though.

marzec

09
- Początek bitwy pod Neuve-Chapelle
  „Jak powiedział mi w przeddzień bitwy pewien sikhijski oficer krajowy: „Sahibie, będziemy mieli okazję dowieść, że armia indyjska potrafi walczyć, a nie tylko stać na warcie w khandak (okopach). Znów będziemy mogli wołać Fateh (zwycięstwo)”.”
  — James Willcocks, dowódca Korpusu Indyjskiego we Francji; przytacza słowa sikhijskiego oficera krajowego (native officer) · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (en)
  As a Sikh native officer said to me on the day preceding the battle, “ Sahib, we shall have a chance of proving that the Indian Army can fight and not only do sentry-go in the khandak (trenches). We shall again be able to cry, Fateh (victory).”
22
- Kapitulacja Przemyśla
  „Właśnie dostałam Twój telegram, przyszedł w 15 minut; dzięki Bogu, Przemyśl zdobyty, gratuluję Ci z całego kochającego serca — to dobre — co za radość dla naszych ukochanych wojsk! Długo to trwało, a szczerze mówiąc, cieszę się za biedną załogę i ludzi, którzy musieli już niemal umierać z głodu. Teraz będziemy mieli te korpusy wolne, by je przerzucić w słabsze miejsca.”
  — Aleksandra Fiodorowna, cesarzowa Rosji, w liście do męża, cesarza Mikołaja II · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  Just got your telegram, it came in 15 min; thank God Przmysl taken, congratulate you with all my loving heart — this is good — what joy for our beloved troops! They did have a long time of it, and honestly speaking I am glad for the poor garrison and people who must have almost been dying of hunger. Now we shall have those army corps free to throw over to more weak places.
- Kapitulacja Przemyśla
  „Żołnierze stają w szeregu. To już tylko skóra i kości, za szerokie, zniszczone mundury wiszą na nich. Twarze ziemiste, wzrok zgasły. Ledwo trzymają się na nogach. Przechodzi kucharz, na ramieniu niesie surowy koński udziec. Zabito ostatnie konie, konie adiutantów. Ludzie mają się jeszcze raz najeść do syta.”
  — Ilka von Michaelsburg (Ilka von Künigl-Ehrenburg), austriacka pisarka, żona oficera załogi twierdzy Przemyśl · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Die Mannschaften treten an. Sie sind nur mehr Haut und Knochen, die zu weit gewordenen, abgenützten Uniformen schlottern an ihnen. Die Gesichter erdfarben, der Blick erloschen. Sie erhalten sich kaum mehr auf den Beinen. Ein Mannschaftskoch geht vorbei, auf der Schulter trägt er einen rohen Pferdeschlegel. Man hat die letzten Pferde, die Pferde der Adjutanten, geschlachtet. Die Leute sollen sich noch einmal satt essen.

kwiecień

12
- Początek deportacji Ormian
  „Niebezpieczeństwo rzezi na razie minęło, choć muzułmańscy podżegacze jeszcze nie odstąpili od swego dzieła. 31 marca sporządzili telegram do rządu centralnego, że mieszkańców Zeitunu (około 10 000 dusz) należy przesiedlić, a miasto zrównać z ziemią.”
  — Walter Rößler, konsul niemiecki w Aleppo, po podróży służbowej do Maraszu (28 marca – 10 kwietnia) · relacja · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Die Gefahr von Metzeleien ist vorläufig vorübergegangen, wenn auch die muslimischen Anstifter ihre Hand noch nicht vom Werke lassen. Sie haben am 31. März ein Telegramm an die Zentralregierung aufgesetzt, die Bewohner Zeituns (etwa 10000 Seelen) sollten verpflanzt und die Stadt dem Erdboden gleich gemacht werden.
23
- Początek drugiej bitwy pod Ypres
  „Gdy staliśmy na drodze, zaczęliśmy widzieć francuskich maruderów: ludzi bez broni, rannych, zaprzęgi, wozy, cywilów, uchodźców, jednych drogami, innych na przełaj przez pola, wszyscy mówili, krzyczeli: istny obraz klęski. […] Kobiety, starcy, małe dzieci, bez nadziei, zapłakani, cisi albo rozgorączkowani, zmęczeni, lawirujący między pojazdami, i ranni, pojedynczo albo grupkami.”
  — John McCrae, lekarz 1 Brygady Artylerii kanadyjskiej · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (en)
  As we sat on the road we began to see the French stragglers--men without arms, wounded men, teams, wagons, civilians, refugees--some by the roads, some across country, all talking, shouting--the very picture of debacle. […] Women, old men, little children, hopeless, tearful, quiet or excited, tired, dodging the traffic,--and the wounded in singles or in groups.
25
- Alianci lądują na Gallipoli
  „Patrzenie na tych dzielnych ludzi z bezpiecznego pokładu pancernika budziło we mnie wstrętne uczucie: Roger Keyes powiedział mi, że po prostu nie może tego znieść. […] Ale z pancernika jest się poza ramą obrazu. Rzecz staje się potworna; zbyt bezduszna; jak oglądanie gladiatorów z pierwszego balkonu.”
  — Ian Hamilton, naczelny dowódca Śródziemnomorskiego Korpusu Ekspedycyjnego, na pokładzie Queen Elizabeth · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (en)
  Watching these gallant souls from the safety of a battleship gave me a hateful feeling: Roger Keyes said to me he simply could not bear it. […] But, from the battleship, you are outside the frame of the picture. The thing becomes monstrous; too cold-blooded; like looking on at gladiators from the dress circle.
- Początek obrony Wanu
  „W niedzielę, 25., przybyła do miasta pierwsza gromada uciekinierów ze wsi. O brzasku usłyszeliśmy, jak pukają, pukają, pukają do naszej bramy. […] Jedna kobieta powiedziała pannie Silliman: „Co byśmy zrobili bez tego miejsca? To już trzecia rzeź, podczas której się tu chronię”.”
  — Grace Higley Knapp, amerykańska misjonarka w Wanie · relacja · źródło ↗
  Oryginał (en)
  On Sunday, the 25th, the first band of village refugees came to the city. At early dawn we heard them knocking, knocking, knocking at our gate. […] One woman said to Miss Silliman: “What would we do without this place? This is the third massacre during which I have taken refuge here.”
27
- Alianci lądują na Gallipoli
  „Dziesiątki rannych czekały na opatrzenie, niektórzy straszliwie poszarpani. Pierwszy raz widziałem tylu naraz. W praktyce cywilnej wypadek, w którym rannych zostało trzech czy czterech ludzi, uznano by za coś niezwykłego, a tu było ich niemal tyle samo setek, i to sam kwiat Australii.”
  — Joseph Lievesley Beeston, dowódca 4 Polowego Ambulansu Australijskich Sił Imperialnych, lekarz · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (en)
  There were scores of casualties awaiting treatment, some of them horribly knocked about. It was my first experience of such a number of cases. In civil practice, if an accident took place in which three or four men were injured, the occurrence would be deemed out of the ordinary: but here there were almost as many hundreds, and all the flower of Australia.
28
- Początek bitwy pod St. Julien
  „Kanadyjczycy i Anglicy, którzy napływali spod Ypres, byli strasznie pokiereszowani, a gaz duszący wydaje się po prostu diabelski. Okropnie było widzieć tak zmasakrowanych ludzi i ani trochę się do tego nie przyzwyczajam. […] Było tam wielu Kanadyjczyków i całe rzędy Brytyjczyków. Boże! jak ich poharatało! Ogromne sale rozbrzmiewały krzykami bólu.”
  — Sarah Macnaughtan, pisarka, wolontariuszka prowadząca kuchnię polową dla rannych we Flandrii · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (en)
  The Canadians and English who poured in from Ypres were terribly damaged, and the asphyxiating gas seems to have been simply diabolical. It was awful to see human beings so mangled, and I never get one bit accustomed to it. […] Many Canadians were there, and rows of British. God! how they were knocked about! The vast rooms echoed to the cries of pain.

maj

02
- John McCrae pisze „In Flanders Fields”
  „Znowu silny ogień artylerii tego ranka. Porucznik H. zginął przy działach. Ostatnie słowa w jego dzienniku brzmiały: „Trochę się uspokoiło, spróbuję się dobrze wyspać”. Odmówiłem nad nim modlitwy pogrzebowe, jak umiałem z pamięci. Żołnierska śmierć!”
  — John McCrae, lekarz 1 Brygady Artylerii kanadyjskiej · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (en)
  Heavy gunfire again this morning. Lieut. H---- was killed at the guns. His diary's last words were, "It has quieted a little and I shall try to get a good sleep." I said the Committal Service over him, as well as I could from memory. A soldier's death!
03
- Początek bitwy pod Gorlicami
  „Cała linia pułku R. była tłuczona huk za hukiem, czasem cztery czarne słupy wznosiły się niemal jednocześnie w odstępach wzdłuż niej; pod każdym wybuchały małe, gniewne zęby iskrzącego się ognia; jedyną rzeczą, w którą zdawało się nie trafiać, była wieża kościelna, która, gdy każda chmura opadła, znów wyłaniała się prosta w jasnym słońcu.”
  — Bernard Pares, oficjalny obserwator brytyjski przy armiach rosyjskich w polu · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (en)
  The whole line of the R's was being pounded with crash after crash, sometimes four black columns rising almost simultaneously at intervals along it; under each would break out little angry teeth of sparkling flame; the only thing that seemed not to be hit was the church tower, which, as each cloud died down, came out simple again in the bright sunshine.
- Początek drugiej bitwy pod Ypres
  „Jesteśmy właśnie w najbardziej szalonym zakątku, pierwsi, którzy przełamali gnuśne leżenie na pozycji. Ale potem znów widzi się długie, długie kolumny rannych, widzi się trupy na polach bitew, widzi się, jak wojna działa na ludzi duchowo i moralnie, widzi się płonące wsie i co tam jeszcze. Wam w domu łatwiej zachować pogodę ducha.”
  — Herbert Weißer, student architektury z Politechniki w Charlottenburgu, żołnierz niemiecki pod Ypres · list · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Wir sind gerade in der tollsten Ecke, die ersten, die das faule Liegen in der Stellung durchbrochen haben. Aber dann sieht man wieder die langen, langen Verwundetenzüge, sieht die Leichen auf den Schlachtfeldern, sieht, wie der Krieg seelisch und moralisch auf die Menschen wirkt, sieht brennende Dörfer und was alles. Da habt Ihr’s zu Hause leichter, froh zu bleiben.
07
- Zatopienie Lusitanii
  „Pasażerka obok mnie zawołała do kapitana Turnera zupełnie wyraźnym i spokojnym głosem: „Kapitanie, co mamy robić?”. „Proszę zostać tam, gdzie pani stoi, nic jej nie jest”. Wtedy kobieta spytała: „Skąd pan ma te informacje?”, a on odpowiedział dość surowym, rozkazującym tonem: „Z maszynowni, proszę pani”.”
  — Charles E. Lauriat Jr., pasażer Lusitanii, jeden z ocalałych · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (en)
  A woman passenger beside me called out to Captain Turner in a perfectly clear and calm voice, “Captain, what do you wish us to do?” “Stay right where you are, Madam, she’s all right.” Then the woman asked him, “Where do you get your information?”--and he replied in rather a severe and commanding voice, “From the engine room, Madam.”
09
- Rosyjskie wysiedlenia Żydów z pasa przyfrontowego
  „Dworzec w Przemyślu przedstawiał smutny widok. Plac przed nim i wszystkie poczekalnie to jeden karawanseraj uciekających Żydów, którzy mają już tylko kilka dni na opuszczenie miasta. Ludzie spędzają tu dzień i noc, z dziećmi i całym dobytkiem. Nieliczne pociągi są tak przepełnione, że zawsze tylko mała część wysiedlonych może się zabrać.”
  — Ilka von Michaelsburg (Ilka von Künigl-Ehrenburg), austriacka pisarka, żona oficera załogi twierdzy Przemyśl · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Der Przemysler Bahnhof bot ein trauriges Bild. Der Platz davor, alle Warteräume eine Karawanserei von fliehenden Juden, die nur mehr wenige Tage Zeit zum Verlassen der Stadt haben. Die Leute bringen Tag und Nacht hier zu, mit Kind und Kegel, Sack und Pack. Die wenigen Züge sind so überfüllt, daß immer nur ein kleiner Teil der Evakuierten mitkommen kann.
20
- Włochy wypowiadają wojnę Austro-Węgrom
  „Zbyt długo na ból ludów włoskich, oderwanych od Italii przez uzurpacje siły i gwałt zadany narodowościom (Bardzo żywe, entuzjastyczne oklaski — Izba, powstając, woła: Niech żyje Trydent i Triest! Niech żyją Włochy! Niech żyje Belgia!), […] zbyt długo odpowiadaliśmy słowem nadziei: czas już odpowiedzieć obietnicą wyzwolenia.”
  — Paolo Boselli, deputowany, przewodniczący i sprawozdawca komisji Izby Deputowanych w sprawie pełnomocnictw wojennych · przemówienie · źródło ↗
  Oryginał (it)
  Troppo lungamente al dolore delle genti italiane, divelte dall’Italia per le usurpazioni della forza e per lo strazio delle nazionalità (Vivissimi, entusiastici applausi — La Camera, sorgendo in piedi, grida: Viva Trento e Trieste! Viva l’Italia! Viva il Belgio!), […] troppo lungamente rispondemmo colla parola delle speranze: e tempo è ormai di rispondere colla promessa della liberazione.
23
- Początek bitwy pod Festubert
  „Och, to okrutne błoto! […] Czepia się i wsysa buty; ciąży; mrozi, a schnąc na wierzchnich ubraniach, sprawia, że obcierają. […] Jednolity poziom płynnego błota wydaje się końcem wojny.”
  — Harold Chapin, kapral Królewskiego Korpusu Medycznego (RAMC), sanitariusz polowy · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  Oh this cruel mud ! […] It clings and sucks at your boots ; weighs you down ; chills you and, drying in upper garments, makes them chafe. […] An unrelieved level of liquid mud seems to be the end of war.
25
- Niemiecki atak gazowy pod Bellewaarde
  „Za dzień czy dwa żołnierze może przestaną drgać i dygotać przy oddychaniu i może zdołają jako tako zaczerpnąć tchu, ale godzina czy dwie po tym, jak wdychali zabójczy niemiecki gaz, to straszna pora, by oglądać swoich ludzi. […] Sen przychodzi do tych zmęczonych żołnierzy jak śmierć. […] nawet we śnie drgają i dygocą, a ich boki falują jak u zajeżdżonych koni.”
  — Sarah Macnaughtan, pisarka, wolontariuszka prowadząca kuchnię polową dla rannych na stacji w Adinkerke · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (en)
  In a day or two the soldiers may leave off twitching and shuddering as they breathe, and may be able to draw a breath fairly, but an hour or two after they have inhaled the deadly German gas is an awful time to see one's men. […] Sleep comes to these tired soldiers like a death. […] even in sleep they twitch and shudder, and their sides heave like those of spent horses.

czerwiec

22
- Austro-Węgrzy odbijają Lwów
  „Moskale, cofając się ostatecznie 22 czerwca 1915 r., zabierali z sobą wszystkich mężczyzn od lat 15–50, nadto brali konie i krowy. Mężczyzn z Dzikowa, Tarnobrzega i Miechocina zabrali około 200. Z tych tylko kilku zdołało wymknąć się w drodze i wrócić do domu, reszta popędzona została aż pod Ural.”
  — Jan Słomka, były wójt Dzikowa pod Tarnobrzegiem · wspomnienia · źródło ↗

lipiec

19
- Koniec drugiej bitwy pod Kraśnikiem
  „Najwyraźniej Rosjanie rzeczywiście grają w rok 1812 i cofają się na całym froncie. Setkami palą własne miejscowości, mieszkańców wywozi się itd. To straszny nonsens, który wyrządza krajowi miliardowe szkody, a wojskowo jest bez wartości.”
  — Max Hoffmann, podpułkownik, pierwszy oficer sztabu naczelnego dowódcy na Wschodzie (Ober Ost) · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Anscheinend spielen die Russen tatsächlich 1812 und gehen auf der ganzen Front zurück. Zu Hunderten verbrennen sie die eigenen Ortschaften, die Einwohner werden abtransportiert usw. Es ist ein furchtbarer Unsinn, der Milliardenschaden für das Land schafft und militärisch wertlos ist.
- Koniec drugiej bitwy pod Kraśnikiem
  „Wieś zupełnie po barbarzyńsku przez cofających się Moskali spalona. Ludność z dziećmi i dobytkiem zagarnięta przez nich. […] Z domów zostały tylko okopcone kominy i piece. Na jednym z takich pod niebem otwartych pieców widzimy, gdy przejeżdżamy mimo — dwa garnki stoją na blasze, ogień pod blachami się pali; koło pieca, na kupie gruzów, przykucnięta, siedzi z podpartą głową na dłoni stara kobieta: warzy sobie wieczerzę.”
  — Władysław Orkan, chorąży 4 pułku piechoty Legionów Polskich · dziennik · źródło ↗

sierpień

05
- Niemcy zajmują Warszawę
  „Gdy wjeżdżam do Wólki Krasienińskiej, gdzie stała Komenda Legionów, zaraz na wstępie wita mię ruch niezwyczajny. Orkiestra gra — ludzie się kupią przed kwaterą sztabu — na chatach chorągiewki biało-czerwone. Nastrój święta. — Cóż to za uroczystość? — pytam napotkanego znajomego oficera sztabu. — Jakto? Nie wiesz?… Warszawa wzięta!”
  — Władysław Orkan, chorąży 4 pułku piechoty Legionów Polskich · dziennik · źródło ↗
07
- Niemcy zajmują Warszawę
  „A wtem ktoś wszedł, znajomy obywatel, obejrzał się — i cicho rzekł: — Warszawa wzięta onegdaj. Znowu zapanowało milczenie. — Piątego sierpnia — we czwartek! — ktoś szepnął. A ktoś inny dodał: — Sto lat wytrwała — zawsze polska. Warszawa wszystko przetrzyma. — A my? — posępnie ktoś wtrącił.”
  — Maria Rodziewiczówna, pisarka, ziemianka na Polesiu (powiat kobryński), relacjonuje rozmowę Polaków w miasteczku powiatowym · wspomnienia · źródło ↗
08
- Lądowanie w zatoce Suvla
  „Długie sznury maruderów opuszczały front i szły ku plażom, każdy obwieszony manierkami towarzyszy. Najwyraźniej na froncie nie znaleziono wody i trzeba było ją przynosić z plaż. […] Nie można było oprzeć się wrażeniu, że ofensywa nagle stanęła w miejscu, że z natarcia uszedł cały „impet”.”
  — Ellis Ashmead-Bartlett, brytyjski korespondent wojenny przy armii na Gallipoli · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (en)
  Long lines of stragglers were leaving the front and making their way to the beaches, each festooned with the water-bottles of his comrades. It was evident that water had not been found at the front, and had to be fetched from the beaches. […] One could not help feeling that the offensive had suddenly come to a standstill, that the “ punch ” had gone out of the attack.
10
- Koniec bitwy o Sari Bair
  „Wczorajsza wizyta w Anzac zaraziła mnie nadziejami Godleya i Birdwooda i sprawiła, że poczułem, iż odzyskamy to, co straciliśmy pod Suvlą, i więcej, jeśli z oparciem o Chunuk Bair zdobędziemy resztę Sari Bair. […] A teraz Chunuk Bair przepadł!”
  — Ian Hamilton, naczelny dowódca Śródziemnomorskiego Korpusu Ekspedycyjnego, w kwaterze głównej na Imbros · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (en)
  My visit to Anzac yesterday had infected me with the hopes of Godley and Birdwood and made me feel that we would recover what we had missed at Suvla, and more, if, working from the pivot of Chunuk Bair, we got hold of the rest of Sari Bair. […] Now--Chunuk Bair has gone!
18
- Niemcy zdobywają Nowogieorgijewsk
  „Panuje tu oczywiście wielka radość — tym bardziej że z Nowogieorgijewskiem też chyba pójdzie szybko. Oficer radiowy w każdym razie pożegnał się z żoną w przechwyconej depeszy, bo wkrótce miał iść do niemieckiej niewoli.”
  — Max Hoffmann, podpułkownik, pierwszy oficer sztabu naczelnego dowódcy na Wschodzie (Ober Ost) · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Es herrscht hier natürlich große Freude — zumal es mit Nowogeorgiewsk wohl auch schnell gehen wird. Der Funkeroffizier hat wenigstens in einem aufgefangenen Spruch Abschied von seiner Frau genommen, da er demnächst in deutsche Kriegsgefangenschaft ginge.
26
- Niemcy zdobywają Brześć Litewski
  „„Niezdobyty” Brześć przestał istnieć, kraj leżał otwarty — już wieczorem na horyzoncie czerwieniały wokoło łuny pożarów. […] Ale nie było już ni władzy, ni policji — kraj zalewało coraz dziksze wojsko. Gwałtowne wybuchy zwiastowały wysadzenie kolejowego mostu i stacji — przerwała się ostatnia komunikacja.”
  — Maria Rodziewiczówna, pisarka, ziemianka na Polesiu (powiat kobryński) · wspomnienia · źródło ↗

wrzesień

04
- Mikołaj II obejmuje naczelne dowództwo
  „Stoczyłeś tę wielką walkę za swój kraj i tron — sam, dzielnie i stanowczo. Nigdy dotąd nie widzieli w Tobie takiej stanowczości i to nie może nie wydać dobrych owoców. […] Będzie to chlubna karta Twojego panowania i dziejów Rosji, historia tych tygodni i dni — a Bóg, który jest sprawiedliwy i blisko Ciebie, ocali Twój kraj i tron dzięki Twojej stanowczości.”
  — Aleksandra Fiodorowna, cesarzowa Rosji, w liście do męża, cesarza Mikołaja II · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  You have fought this great fight for your country & throne — alone & with bravery & decision. Never have they seen such firmness in you before & it cannot remain without good fruit. […] It will be a glorious page in yr. reign & Russian history the story of these weeks & days — & God, who is just & near you — will save your country & throne through your firmness.
17
- Niemcy zajmują Wilno
  „Warszawa dawno oddana. I Lipawa, i Kowno. Niemcy nacierają na całym froncie, wszystkie twierdze oddane, Wilno opuszczone, z Mińska uciekają. Sprawa ewakuacji Piotrogrodu jest otwarta. Tysięczny tłum uchodźców ciągnie do środka Rosji.”
  — Zinaida Gippius, pisarka, autorka dziennika prowadzonego w Piotrogrodzie · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (ru)
  Варшава давно сдана. И Либава, и Ковно. Немцы наступают по всему фронту, все крепости сданы, очищена Вильна, из Минска бегут. Вопрос об эвакуации Петрограда открыт. Тысячная толпа беженцев тянется к центру России.
24
- Początek drugiej bitwy w Szampanii
  „Mój pułk atakuje jutro, a moja kompania jest w pierwszej linii. To znaczy, moi ukochani, że zbliżam się do jednej z najbardziej uroczystych godzin mojego życia. […] On, który bada serca, wie, że brzydzę się krwią. Idę do walki bez nienawiści do naszych wrogów, lecz po to, by spełnić obowiązek dobrego Francuza, żołnierza Wolności i dobrego chrześcijanina.”
  — Louis Bieler, sierżant 238 Pułku Piechoty Kolonialnej · list · źródło ↗
  Oryginał (fr)
  Mon régiment attaque demain et ma compagnie est en première ligne. C'est vous dire, mes bien-aimés, que je touche à l'une des heures les plus solennelles de ma vie. […] Lui qui sonde les coeurs sait que j'ai horreur du sang. Je vais à la lutte sans haine contre nos ennemis, mais pour remplir mon devoir de bon Français, de soldat de la Liberté et de bon chrétien.
- Początek bitwy pod Loos
  „Wszyscy tutaj są w świetnym nastroju, a narzekanie odeszło w przeszłość. Podejrzewam, że to sprawa pogody. Dzień po dniu jest wspaniale, choć noc po nocy zimno. […] Ucałuj naszego malca. Chciałbym niedługo znów zobaczyć was oboje.”
  — Harold Chapin, kapral Królewskiego Korpusu Medycznego (RAMC), sanitariusz polowy · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  Everybody seems very high spirited out here and grumbling is a thing of the past. I suspect that the weather is reason. Day after day is glorious — though night after night is cold. […] Love to the dear — I wish I were going to see you both again soon.
- Początek drugiej bitwy w Szampanii
  „Jestem bardzo pewny siebie i optymistycznie nastawiony co do wyniku i spodziewam się pomaszerować prosto nad Aisne, niesiony nieodpartym rozpędem. Czekałem na tę chwilę ponad rok. To będzie najwspanialsza chwila mojego życia. Dobrze zadbam, by jej sprostać.”
  — Alan Seeger, amerykański ochotnik w Legii Cudzoziemskiej · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (en)
  I am very confident and sanguine about the result and expect to march right up to the Aisne, borne on in an irresistible élan. I have been waiting for this moment for more than a year. It will be the greatest moment in my life. I shall take good care to live up to it.
25
- Początek trzeciej bitwy w Artois
  „Od czterech dni rozpętaliśmy na froncie niemieckim potężny huragan żelaza. Nigdy, nawet w najtrudniejszych godzinach, nie znaliśmy czegoś takiego. […] Ludzie są zdecydowani, chcą tego. Perspektywa kolejnej zimy w okopach przeraża ich, sądzę, o wiele bardziej niż szturm.”
  — René-Anselme Defarge, porucznik 107 Pułku Piechoty · list · źródło ↗
  Oryginał (fr)
  Depuis quatre jours, nous avons déchaîné sur le front allemand un formidable ouragan de fer. Jamais, même aux heures les plus difficiles, nous n'avons connu cela. […] Les hommes sont décidés, ils en veulent. La perspective d'un autre hiver dans les tranchées les effraie beaucoup plus que l'assaut, je crois
27
- Początek „plagi Fokkerów”
  „Nie strzelałem jednak od razu, żeby nie zaalarmować za wcześnie pozostałych samolotów. Dopiero gdy zbliżyłem się na sto metrów, zacząłem ogień. Wtedy tamtego obleciał strach i próbował uciec. Ale uczepiłem się go i raz po raz wpakowywałem mu od tyłu dobrze wymierzone strzały.”
  — Oswald Boelcke, lotnik niemiecki, pilot Fokkera · list · źródło ↗
  Oryginał (de)
  Ich schoß aber nicht gleich, um die andern Flugzeuge nicht zu früh aufmerksam zu machen. Erst als ich auf hundert Meter heran war, fing ich zu feuern an. Da bekam der andere es mit der Angst und versuchte auszureißen. Ich hängte mich aber an ihn und jagte ihm immer wieder wohlgezielte Schüsse von hinten hinein.

październik

05
- Koniec bitwy pod Loos
  „To wigilia naszej najważniejszej godziny. Jestem wybielony kredą i zarosły. […] Móc dowieść samemu sobie, że nie jest się tchórzem, będzie wspaniale, jeśli się uda; ale co, jeśli się okaże, że nie zdało się próby? Boję się w nadchodzącej walce własnego surowego sędziego w sobie, a do tego bardzo boję się fizycznego bólu.”
  — Charles Sorley, kapitan 7 Batalionu Pułku Suffolk · list · źródło ↗
  Oryginał (en)
  It is the eve of our crowning hour. I am bleached with chalk and grown hairy. […] To be able to prove oneself no coward to oneself, will be great, if it comes off: but suppose one finds oneself fail in the test ? I dread my own censorious self in the coming conflict — I also have great physical dread of pain.
07
- Bułgaria i Serbia wypowiadają sobie wojnę
  „Co za cisza! Czy wkrótce przerwie ją morderczy huk niosący się echem przez dolinę? Czy ci ludzie, ci chłopi-żołnierze na równinie w dole, już pędzą, by dać się zniszczyć, rozszarpać na szpetne strzępy przez innych ludzi, innych chłopów-żołnierzy, których też wkrótce rozszarpie się na szpetne strzępy? Tak, wkrótce, bardzo wkrótce piekło zostanie rozpętane, w imię Nieba.”
  — Mabel St Clair Stobart, komendantka Pierwszego Serbsko-Angielskiego Szpitala Polowego, w obozie pod Pirotem, naprzeciw gór bułgarskich · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (en)
  What a silence! Would it soon be broken by a murderous sound echoing through the valley? Were those men, those peasant soldiers in the plain below, already rushing to be destroyed, shattered into ugly fragments, by other men--other peasant soldiers--who would also be shattered into ugly fragments soon? Yes, soon, very soon, Hell would be let loose--in the name of Heaven.
12
- Rozstrzelanie Edith Cavell
  „Gorzko było wychodzić stamtąd z poczuciem, że przegraliśmy i że tę drobną kobietę za kilka godzin wyprowadzą przed pluton egzekucyjny. Ale gorzej było wrócić do poselstwa, do grupki Angielek, które czekały w moim gabinecie na wynik naszej wizyty. […] Nie było jak oszczędzić im tej wiadomości, bo gdy weszliśmy, odpowiedź wyczytały z naszych twarzy.”
  — Hugh Gibson, sekretarz poselstwa Stanów Zjednoczonych w Brukseli · relacja · źródło ↗
  Oryginał (en)
  It was a bitter business leaving the place feeling that we had failed and that the little woman was to be led out before a firing squad within a few hours. But it was worse to go back to the Legation to the little group of English women who were waiting in my office to learn the result of our visit. […] There was no way of breaking the news to them gently, for they could read the answer in our faces when we came in.
13
- Bułgaria i Serbia wypowiadają sobie wojnę
  „Bułgarska Agencja Telegraficzna ma [wiadomości] o serbskich napaściach koło Trynu, Bosiłegradu, Kiustendiłu. Płaskie wymysły. Wciąż pozostajemy orientalcami. Powiedziałem, co myślę: że jestem przeciw takim kłamstwom i pretekstom, które bardzo szybko zostaną zdementowane, a my tylko się ośmieszymy. […] Wydano manifest. Ma godniejszy język. Nieprawdziwe jest tylko zdanie, że wojskom rozkazuje się oczyścić nasze terytorium z Serbów. Takich nie ma.”
  — Konstantin Żostow, szef sztabu armii czynnej (bułgarskiej) · dziennik · źródło ↗
  Oryginał (bg)
  В Българската телеграфна агенция има [сведения] за сръбски нападения около Трън, Босилеград, Кюстендил. Плоски измислици. Все си оставаме ориенталци. Аз си казах мнението, че съм против подобни лъжи и претексти, които много скоро ще се опровергаят и само ще се изложим пред хората. […] Издаде се манифест. Той има по-достоен език. Невярна е само фразата, че се заповядва на войските да очистят нашата територия от сърби. Такива няма.
21
- Początek trzeciej bitwy nad Isonzo
  „Mamo, ten list, który dotrze do ciebie tylko wtedy, gdybym miał polec w tej bitwie, piszę w wysuniętym okopie, gdzie jestem od tej nocy z moimi żołnierzami, czekając na rozkaz przejścia rzeki i ruszenia do szturmu. […] Pod tym okopem płynie Isonzo, które widzimy przez strzelnice w całej jego czarującej urodzie.”
  — Giosuè Borsi, ochotnik, oficer dowodzący plutonem w 125 pułku piechoty, w okopie nad Isonzo naprzeciw Descli · list · źródło ↗
  Oryginał (it)
  Mamma, questa lettera, che ti giungerà soltanto nel caso che io debba cadere in questa battaglia, la scrivo in una trincea avanzata, dove mi trovo da stanotte coi miei soldati, in attesa dell’ordine di passare il fiume e muovere all’assalto. […] Sotto questa trincea scorre l’Isonzo, che vediamo dalle feritoie in tutta la sua incantevole bellezza.

grudzień

02
- Początek odwrotu Serbów przez Albanię
  „Ale nasi ludzie byli w ponurym nastroju. Czy można się dziwić? Stali teraz twarzą w twarz z górami Czarnogóry, które odtąd miały leżeć między nimi a wszystkim, co kochali na ziemi. […] mój głos utonął w chórze: „Tak! Tak! Majko! […] Ciężko, ale nie będziemy narzekać”.”
  — Mabel St Clair Stobart, komendantka Pierwszego Serbsko-Angielskiego Szpitala Polowego, w Peci przed przejściem gór · wspomnienia · źródło ↗
  Oryginał (en)
  But our men were in sulky mood. Was it a wonder? For they were now face to face with the mountains of Montenegro, which would henceforth lie between them and all they loved on earth. […] my voice was drowned in a chorus of "Ja! Ja! Maika! […] It is hard, but we won't grumble."
04
- Początek oblężenia Al-Kutu
  „Zamierzam bronić Kut al-Amary i nie cofać się dalej. Z Basry wysyła się natychmiast posiłki, by nas odsiecz. Honor naszej ojczyzny i Imperium wymaga, byśmy wszyscy pracowali całym sercem i duszą nad obroną tego miejsca. Musimy wkopać się głęboko i szybko, a wtedy pociski wroga niewiele nam zaszkodzą.”
  — Charles Townshend, dowódca brytyjsko-indyjskiej 6 Dywizji (Poona), po odwrocie spod Ktezyfonu · rozkaz · źródło ↗
  Oryginał (en)
  I intend to defend Kut-al-Amara and not to retire any further. Reinforcements are being sent at once from Basra to relieve us. The honour of our mother country and the Empire demands that we all work heart and soul in the defence of this place. We must dig in deep and dig in quickly, and then the enemy's shells will do little damage.