Stepan Szaumian

Stepan Szaumian był najważniejszym bolszewikiem na Kaukazie i jednym z niewielu, którym Włodzimierz Lenin ufał bez zastrzeżeń. Ormianin z Tyflisu, wykształcony w Rydze i Berlinie, publicysta i organizator robotników z bakijskich pól naftowych, przez większość wojny siedział w więzieniach i na zesłaniu. Po rewolucji Lenin mianował go nadzwyczajnym komisarzem do spraw Kaukazu. Wiosną 1918 roku Szaumian stanął na czele bolszewickiej Komuny Bakijskiej, która rządziła największym ośrodkiem naftowym ówczesnego świata, gdy cały Kaukaz Południowy odrywał się od Rosji, a od zachodu nadciągała armia turecka. Jego rządy zaczęły się od krwawych walk z muzułmanami w Baku, a skończyły po trzech miesiącach, gdy rada miasta wbrew bolszewikom wezwała na pomoc Brytyjczyków. We wrześniu 1918 roku Szaumian zginął rozstrzelany razem z innymi komisarzami bakijskimi i stał się jednym z najważniejszych męczenników radzieckiego panteonu. W tej wojnie bolszewicy wyprowadzili Rosję z obozu Ententy, ale nad Morzem Kaspijskim Szaumian do końca walczył z tym samym przeciwnikiem co Brytyjczycy, choć z nimi samymi współpracować nie chciał.

Przed wojną

Urodził się 13 października 1878 roku (1 października według kalendarza juliańskiego) w Tyflisie, w rodzinie ormiańskiego subiekta handlowego. Po szkole realnej w Tyflisie studiował w Instytucie Politechnicznym w Rydze, skąd w 1902 roku wyrzucono go za działalność rewolucyjną. W 1899 roku założył pierwsze marksistowskie kółko w Armenii, w Dżalaloghli, dziś noszącym jego imię Stepanawanie, a w 1902 roku był jednym z założycieli Związku Ormiańskich Socjaldemokratów. Studia filozoficzne ukończył w 1905 roku w Berlinie. Na emigracji poznał Lenina i opowiedział się po stronie bolszewików.

Po powrocie na Kaukaz był nauczycielem, publicystą i działaczem podziemia. Od 1907 roku kierował bolszewikami w Baku, gdzie działał także młody Józef Stalin. Ich stosunki były napięte: gdy w 1909 roku Szaumiana aresztowano, część towarzyszy podejrzewała Stalina o donos, czego nigdy nie udowodniono. W 1912 roku zaocznie wybrano go zastępcą członka Komitetu Centralnego. Lenin prowadził z nim korespondencję o kwestii narodowej, a Szaumian, sam Ormianin, uchodził za zdecydowanego internacjonalistę. Zesłany do Astrachania, wrócił do Baku wiosną 1914 roku i latem kierował wielkim strajkiem powszechnym robotników naftowych, przerwanym przez wybuch wojny.

Wojna, więzienie i zesłanie

W czasie wojny Szaumian kierował podziemną organizacją bolszewicką w Baku i na całym Kaukazie. W październiku 1915 roku przewodniczył nielegalnej naradzie kaukaskich bolszewików w Baku, która przyjęła leninowskie hasła przeciw wojnie i wybrała go na czele Biura Kaukaskiego partii. Pisał też do ormiańskiej prasy socjalistycznej, w której potępiał rzezie Ormian w Imperium Osmańskim. 7 marca 1916 roku policja aresztowała go w Groznym. Naczelnik żandarmerii gubernialnej w Baku meldował do Piotrogrodu, że to jeden z najbardziej doświadczonych działaczy partyjnych na Kaukazie, przekonany bolszewik i zwolennik Lenina, a jego usunięcie z kraju przyniesie spokój całemu regionowi. W grudniu zesłano go do Saratowa.

Uwolniła go rewolucja lutowa. W marcu 1917 roku wrócił do Baku, gdzie jeszcze w drodze, zaocznie, wybrano go przewodniczącym rady delegatów robotniczych, choć bolszewicy byli w niej wyraźną mniejszością. Według wspomnień Anastasa Mikojana przesądził o tym jego osobisty autorytet. Latem spotkał się z Leninem w Piotrogrodzie, a na VI zjeździe partii wybrano go zaocznie do Komitetu Centralnego. W październiku poprowadził w Tyflisie zjazd bolszewików kaukaskich, na którym proponował podział Kaukazu Południowego na trzy autonomiczne obszary narodowe, związane federacyjnie z Rosją. Większość delegatów go nie poparła.

Komisarz Kaukazu

Po przewrocie październikowym bolszewicy nie mieli na Kaukazie Południowym prawie żadnej władzy. Tyflis i większość regionu kontrolowali gruzińscy mienszewicy, ormiańscy dasznakowie i azerbejdżańscy musawatyści, którzy wkrótce utworzyli Komisariat Zakaukaski i nie uznali władzy Lenina. Wyjątkiem było Baku z jego rosyjskim i ormiańskim proletariatem. Pod koniec 1917 roku rada miejska pod przewodnictwem Szaumiana przejęła władzę w mieście, a w grudniu Lenin mianował go nadzwyczajnym komisarzem do spraw Kaukazu. Szaumianowi powierzono też wykonanie dekretu o „Armenii Tureckiej” z przełomu 1917 i 1918 roku, w którym rząd radziecki obiecywał Ormianom z okupowanych przez Rosję ziem osmańskich prawo do samostanowienia.

Rzeczywistość szybko przekreśliła te plany. Armia rosyjska porzucała front kaukaski, a traktat brzeski oddawał Turcji Kars, Ardahan i Batumi. W Baku narastało napięcie między radą, opartą na rosyjskich robotnikach, ormiańskich żołnierzach i dasznakach, a muzułmańską większością mieszkańców guberni. Pod koniec marca 1918 roku spór o rozbrojenie muzułmańskich żołnierzy przerodził się w walki uliczne, nazywane dniami marcowymi. Wojska rady i oddziały dasznaków rozbiły musawatystów, a walka przerodziła się w rzeź muzułmańskiej ludności Baku. Szacunki ofiar wahają się od 3 do 12 tysięcy. W raporcie do Moskwy Szaumian przyznawał, że bolszewicy celowo wykorzystali okazję do rozprawy z przeciwnikami i że udział dasznaków nadał wojnie domowej w pewnej mierze charakter rzezi narodowościowej, „ale nie można było tego uniknąć”. Historycy, jak Firuz Kazemzadeh, uważają, że rada sprowokowała walki, by pozbyć się najgroźniejszego rywala. Dla azerbejdżańskich przywódców był to ostateczny argument za szukaniem pomocy u Turków.

Komuna Bakijska

25 kwietnia 1918 roku powstała bakijska Rada Komisarzy Ludowych, w której Szaumian był przewodniczącym i komisarzem spraw zagranicznych. Komuna upaństwowiła przemysł naftowy, flotę kaspijską i banki oraz próbowała szerzyć władzę rad w okolicznych powiatach. Lenin pisał do niego w maju, że w Moskwie są zachwyceni jego „stanowczą i zdecydowaną polityką”, i radził łączyć ją z „najostrożniejszą dyplomacją”. Gdy 28 maja w Tyflisie ogłoszono niepodległość Azerbejdżanu, Baku było w rękach bolszewików, a azerbejdżański rząd w Gandży liczył na Kaukaską Armię Islamu Nuriego Paszy.

Komuna postanowiła uprzedzić Turków. Na początku czerwca jej wojska, w większości ormiańskie, ruszyły na zachód i zajęły Kurdamir, ale pod koniec miesiąca zostały rozbite pod Göyçay. Pomoc z Rosji była znikoma: pochłonięta wojną domową Moskwa przysłała tylko niewielkie oddziały, a Szaumian słał depesze z prośbami o wojsko do Lenina i do Stalina, który organizował wtedy zaopatrzenie w Carycynie. Na początku lipca Komuna przyjęła pomoc kozaków Łazara Biczerachowa, opłacanego przez Brytyjczyków, i oddała mu dowództwo na froncie, ale 10 lipca Turcy zajęli Kurdamir i wojska Komuny cofnęły się pod samo miasto.

Najostrzejszy spór dotyczył pomocy brytyjskiej. Z perskiego Enzeli oferował ją generał Lionel Dunsterville, a w mieście przekonywał do niej brytyjski wicekonsul Ranald MacDonell. Szaumian miał z Moskwy wyraźny zakaz jej przyjmowania i sam nie wierzył, by brytyjski generał i bolszewicki komisarz mogli zostać sojusznikami. Moskwa liczyła raczej na Niemców, którzy chcieli zatrzymać Turków z dala od Baku i sami sięgnąć po bakijską ropę. Za wezwaniem Brytyjczyków opowiadali się dasznakowie, eserowcy i mienszewicy. 25 lipca, na burzliwym posiedzeniu, rada niewielką większością głosów przyjęła ich wniosek. Szaumian ogłosił, że komisarze składają władzę, a według relacji przytaczanych przez historyków mówił, że odchodzą „z bólem w sercu i przekleństwem na ustach”. 31 lipca Komuna formalnie ustąpiła, a władzę przejęła Dyktatura Centrokaspijska, która wezwała Brytyjczyków.

Śmierć

Bolszewicy próbowali odpłynąć z wojskiem i radzieckim mieniem do Astrachania, ale okręty flotylli kaspijskiej zawróciły ich statki. W połowie sierpnia, przy kolejnej próbie, zatrzymano ich na morzu, a Szaumiana i jego towarzyszy oskarżono o porzucenie miasta w godzinie zagrożenia i osadzono w więzieniu. Wyszli na wolność w chaosie ostatniej nocy obrony Baku, z 14 na 15 września. Parowiec, na który się dostali, zamiast do Astrachania zawinął do Krasnowodska, gdzie władzę sprawował antybolszewicki rząd Zakaspia. Nad ranem 20 września na pustyni przy kolei zakaspijskiej rozstrzelano 26 ludzi związanych z Komuną, wśród nich Szaumiana. Rozkaz wydali eserowscy przywódcy rządu w Aszchabadzie. W radzieckiej historiografii winą obarczano Brytyjczyków, czemu Wielka Brytania zaprzeczała, a historycy pracujący na brytyjskich archiwach na ogół uważają, że rozkazu nie wydali, choć ich oficer łącznikowy być może mógł egzekucji zapobiec.

Po zajęciu Azerbejdżanu przez Armię Czerwoną szczątki komisarzy pochowano w Baku. Ich imieniem nazywano miasta, ulice i statki, a Szaumiana upamiętniały m.in. Stepanakert w Górskim Karabachu i Stepanawan w Armenii. W 2009 roku władze Azerbejdżanu rozebrały mauzoleum komisarzy, a wśród ekshumowanych szczątków nie odnaleziono ciała Szaumiana.

Ocena

W ZSRR Szaumian był „kaukaskim Leninem”, wzorem bolszewika i męczennikiem rewolucji, a jego śmierć przez dziesięciolecia obciążała stosunki radziecko-brytyjskie. Zachodni historycy, od Firuza Kazemzadeha po Ronalda Sunya, widzą w nim człowieka ideowego i bardziej skłonnego do kompromisu niż wielu jego towarzyszy, który jednak rządził Baku tylko dzięki uzbrojonym Ormianom i którego Komuna zapisała się dniami marcowymi. Dla historyków azerbejdżańskich jest przede wszystkim współodpowiedzialny za rzeź muzułmanów w marcu 1918 roku. Eserowiec Michaił Ter-Pogosjan, który znał go z tamtych miesięcy, wspominał, że był jednocześnie bolszewikiem i ormiańskim narodowcem. Spór o to, która z tych twarzy była prawdziwa, trwa do dziś, podobnie jak spór o winę za jego śmierć.