Wojska Komuny Bakijskiej zajmują Kurdamir

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 12 czerwca 1918 roku, że Kurdamir, stacja na linii kolejowej z Baku do Tyflisu, został zajęty przez wojska tureckie. Tego dnia miasteczko rzeczywiście zmieniło właściciela, ale zajęła je druga strona. Według Radzieckiej Encyklopedii Wojskowej wojska Komuny Bakijskiej, nazywane wówczas Kaukaską Armią Czerwoną, 11 czerwca obsadziły stację Sığırlı, a 12 czerwca po walce zdobyły Kurdamir. Turcy i ich azerbejdżańscy sojusznicy wkroczyli tam dopiero 10 lipca.

Ofensywa z Baku

Od wiosny w Baku rządziła bolszewicka komuna Stepana Szaumiana, oparta na rosyjskich robotnikach z pól naftowych i na ormiańskich oddziałach dasznaków. Proklamowana pod koniec maja Demokratyczna Republika Azerbejdżanu nie miała własnej armii i liczyła na Turków, którzy właśnie tworzyli w Gandży Kaukaską Armię Islamu pod dowództwem Nuriego Paszy, przyrodniego brata Envera. Władze Baku postanowiły uprzedzić jej marsz. 4 czerwca komisarz do spraw wojskowych Grigorij Korganow wydał rozkaz zajęcia równiny aż po Jewłach i tamtejszy most na Kurze, skąd droga prowadziła prosto do Gandży.

Brytyjski historyk W. E. D. Allen i rosyjski emigrant Paweł Muratow, autorzy klasycznej pracy o walkach na Kaukazie, podkreślają, że dla ormiańskiej większości tych wojsk najważniejsza była ochrona ormiańskich wsi i miasteczek rozrzuconych po wschodnim Zakaukaziu, zwłaszcza w Szamachy, zanim do miejscowych oddziałów azerbejdżańskich dołączą regularne wojska tureckie. Siły uderzeniowe zebrano na stacji Kazi-Magomied, dzisiejszy Hacıqabul, i około 10 czerwca ruszyły na zachód trzema kolumnami. Cztery bataliony szły na Ağsu, by otworzyć drogę do Szamachy, dziewięć wzdłuż kolei na Kurdamir, a cztery kolejne wzdłuż Kury. Oddziały azerbejdżańskich ochotników nie były w stanie ich zatrzymać. Do 15 czerwca wojska Komuny doszły do linii Ağsu–Kurdamir, a tylko lewa kolumna utknęła przed Pietropawłowką.

Co było dalej

Allen i Muratow oceniają plan jako rozsądny, ale wymagający szybkich i doświadczonych wojsk, których Baku nie miało. Bataliony liczyły po 400–500 ludzi, były słabo zdyscyplinowane i brakowało w nich oficerów. Środkowa kolumna stała w Kurdamirze bezczynnie, czekając na wynik obejścia od północy, a ofensywa szybko utraciła rozmach. W tym czasie do Göyçay dotarły pierwsze pułki tureckiej 5 Kaukaskiej Dywizji, a 16 czerwca rząd Azerbejdżanu przeniósł się z Tyflisu do Gandży.

Pod Göyçay od 27 czerwca do 1 lipca Turcy i Azerbejdżanie rozbili prawe skrzydło wojsk Komuny, które straciło około 800 zabitych i rannych, a do tego dziesiątkowała je czerwonka. Nie pomogło przybycie z Persji kozaków Łazara Biczerachowa, któremu powierzono dowództwo na tym odcinku. 10 lipca, po kilku dniach walk, wojska Komuny oddały Kurdamir. Dopiero wtedy wydarzyło się to, co brytyjska chronologia umieściła pod 12 czerwca. Droga na Baku stanęła przed Turkami otworem, choć ich marsz, spowalniany przez upał, choroby i brak wody, trwał jeszcze ponad dwa miesiące.