Upadek Komuny Bakijskiej

Pod koniec lipca 1918 roku w Baku skończyły się rządy bolszewickiej Komuny Bakijskiej. Generał major Lionel Dunsterville, dowódca brytyjskich sił w północnej Persji, zanotował pod 26 lipca „długo oczekiwany zamach stanu”, który obalił bolszewików. Właściwie nie był to zamach, lecz głosowanie. Wieczorem 25 lipca, na posiedzeniu przeciągniętym do nocy, rada robotniczych i żołnierskich deputowanych miasta przyjęła wbrew bolszewikom wniosek o wezwanie Brytyjczyków. Bolszewicy złożyli władzę, ale formalne przekazanie trwało jeszcze kilka dni. Dlatego źródła podają różne daty końca Komuny, od 25–26 lipca do 31 lipca.

Turcy pod miastem

Od czerwca wojska Komuny, w większości ormiańskie, przegrywały z Kaukaską Armią Islamu Nuriego Paszy. Po klęsce pod Göyçay i utracie Kurdamiru 10 lipca cofały się wzdłuż kolei w stronę miasta. 20 lipca Turcy i Azerbejdżanie zajęli Szamachy. Pomoc z Rosji Radzieckiej była skromna: według rosyjskich źródeł 19 lipca (według brytyjskiej historii oficjalnej dopiero 2 sierpnia, z Astrachania) przybył z Carycyna dobrze uzbrojony oddział Grigorija Petrowa, z konnicą, marynarzami i baterią artylerii. W mieście brakowało żywności, a przed Turkami i ich azerbejdżańskimi sprzymierzeńcami drżała zwłaszcza ludność ormiańska.

Coraz więcej mieszkańców widziało ratunek w Brytyjczykach. Od końca czerwca oddziały Dunsterville’a docierały do Enzeli po perskiej stronie Morza Kaspijskiego, ale bolszewicy nie wpuścili go wcześniej do Baku i nadal odrzucali jego pomoc. Przewodniczący bakijskiej Rady Komisarzy Ludowych Stepan Szaumian miał zresztą wyraźne polecenia z Moskwy, by jej nie przyjmować. Za wezwaniem Brytyjczyków opowiadali się natomiast ormiańscy dasznakowie, prawicowi eserowcy i mienszewicy. Mieli też poparcie w marynarce Flotylli Kaspijskiej. Z przeciwnikami bolszewików kontaktował się brytyjski wicekonsul w Baku Ranald MacDonell.

Głosowanie 25 lipca

Na nadzwyczajnym posiedzeniu rady, poszerzonym o przedstawicieli dzielnic i wojska, blok eserowców, mienszewików i dasznaków zgłosił rezolucję „o zaproszeniu Anglików do Baku i utworzeniu władzy z przedstawicieli wszystkich partii socjalistycznych”. Według zebranych pism Szaumiana przeszła 259 głosami przeciw 236 głosom bolszewików. Część autorów, za brytyjskim historykiem Peterem Hopkirkiem, umieszcza głosowanie już 26 lipca. Szaumian ogłosił, że komisarze składają władzę i opuszczą miasto. Hopkirk przytacza jego słowa: „Z bólem w sercu i przekleństwem na ustach my, którzy przybyliśmy tu umrzeć za władzę radziecką, musimy odejść”.

27 lipca Szaumian telegrafował do Lenina, że po przyjęciu rezolucji „zapachniało wojną domową”, a wezwanie Brytyjczyków, których pomoc uważał za bardzo wątpliwą, „ostatecznie zdemoralizowało armię i zdezorganizowało tyły”. Prosił o natychmiastowe przysłanie regularnych wojsk z Rosji. Na froncie było coraz gorzej. Około 3 tysięcy ormiańskich żołnierzy odmówiło wymarszu, a 29 lipca resztki wojsk Komuny cofnęły się pod stację Biləcəri, kilka kilometrów od centrum miasta.

Dyktatura Centrokaspijska

Bolszewicy odmówili wejścia do koalicji. 31 lipca Rada Komisarzy Ludowych formalnie ogłosiła ustąpienie i postanowiła wywieźć wojsko i radzieckie mienie statkami do Astrachania, jedynego bolszewickiego portu nad Morzem Kaspijskim. Załadowano kilkanaście statków, według Dunsterville’a trzynaście, ale okręty flotylli zawróciły konwój do portu. 1 sierpnia władzę objęła „Tymczasowa Dyktatura Centrokaspia i Prezydium Tymczasowego Komitetu Wykonawczego Rady”, nazywana w skrócie Dyktaturą Centrokaspijską. Nazwa pochodziła od Centrokaspia, czyli Centralnego Komitetu Flotylli Kaspijskiej, wybieranego przez marynarzy. Dyktatura opierała się na eserowcach, mienszewikach i dasznakach. Siłami w mieście dowodzili dawni carscy generałowie Gieorgij Dokuczajew i Jakow Bagratuni.

Nowe władze od razu wezwały Brytyjczyków. 4 sierpnia do Baku dotarł z Enzeli pierwszy, niewielki oddział, a nazajutrz obrońcy odparli pierwszy turecki szturm. Tak zaczęła się właściwa bitwa o Baku, zakończona we wrześniu zdobyciem miasta przez Turków. Bolszewiccy komisarze w połowie sierpnia ponownie spróbowali odpłynąć do Astrachania, ale zatrzymano ich na morzu i osadzono w więzieniu.