Aleksiej Kaledin

Aleksiej Kaledin był jednym z najlepszych rosyjskich dowódców kawalerii pierwszej wojny światowej, a w 1916 roku dowódcą armii, która zadała Austro-Węgrom najcięższy cios w całej wojnie. Jego 8 Armia przełamała w czerwcu front pod Ołyką i w trzy dni zajęła Łuck, otwierając ofensywę Brusiłowa. Po rewolucji lutowej Kaledin, człowiek starej armii, nie pogodził się z komitetami żołnierskimi i stracił dowództwo, ale wkrótce Kozacy dońscy wybrali go swoim atamanem. Po przewrocie bolszewickim Don stał się pod jego władzą pierwszym ośrodkiem oporu przeciw nowej władzy i kolebką białej Armii Ochotniczej. Gdy w lutym 1918 roku okazało się, że Kozacy nie chcą bronić swojej ziemi, ataman złożył władzę i zastrzelił się.

Przed wojną

Aleksiej Maksimowicz Kaledin urodził się 24 października 1861 roku (12 października według kalendarza juliańskiego) na chutorze Kaledin w stanicy Ust-Choperskiej, w Obwodzie Wojska Dońskiego. Pochodził z kozackiej rodziny, której członkowie dosłużyli się szlachectwa. Ojciec, Maksim, walczył w obronie Sewastopola w wojnie krymskiej. Aleksiej uczył się w gimnazjum wojskowym w Woroneżu, a w 1882 roku ukończył Michajłowską Szkołę Artylerii w Petersburgu. Służbę oficerską zaczął w konnej baterii Kozaków zabajkalskich na Dalekim Wschodzie, a w 1889 roku ukończył Nikołajewską Akademię Sztabu Generalnego.

Przez następne lata zajmował stanowiska sztabowe, także w sztabie Wojska Dońskiego. W 1903 roku objął Nowoczerkaską Kozacką Szkołę Junkierską, którą zreformował i która przyniosła mu pierwszą sławę nad Donem. Od 1906 roku był zastępcą szefa sztabu Wojska Dońskiego, w 1910 roku objął brygadę w 11 Dywizji Kawalerii, a w grudniu 1912 roku 12 Dywizję Kawalerii, stacjonującą na Podolu. W 1913 roku awansował na generała porucznika. Był żonaty z urodzoną w Szwajcarii Marią Granżan. Ich jedyny syn utonął jako jedenastoletni chłopiec.

1914–1915: dowódca kawalerii

Dywizja Kaledina weszła w skład 8 Armii generała Aleksieja Brusiłowa, która w sierpniu 1914 roku wkroczyła do Galicji Wschodniej. W bitwie nad Gniłą Lipą, gdy między dwoma rosyjskimi korpusami otworzyła się luka, a dywizja piechoty była jeszcze daleko, Brusiłow rzucił w nią 12 Dywizję Kawalerii. Kaledin spieszył swoje pułki i utrzymał linię ogniem do nadejścia piechoty. Za te walki dostał Order św. Jerzego IV klasy. We wrześniu, pod Gródkiem, osłaniał zagrożone lewe skrzydło armii: według relacji Brusiłowa użył spieszonych dziewiętnastu szwadronów, a pięcioma pozostałymi z powodzeniem szarżował. Wojna potwierdziła jego opinię dowódcy, który nie posyła żołnierzy do boju, tylko sam ich prowadzi. Tak pisał o nim później Anton Denikin, którego „żelazna” brygada walczyła w tej samej armii.

Zimą dywizja walczyła w Karpatach. W lutym 1915 roku Kaledin, kierując z wysuniętego stanowiska walką spieszonej kawalerii, został ciężko ranny odłamkiem w nogę. Jego dywizję objął Carl Gustaf Mannerheim. Po powrocie do służby Kaledin dowodził latem 1915 roku kolejno dwoma korpusami armijnymi, od lipca XII Korpusem. Za walki z 1915 roku dostał Order św. Jerzego III klasy.

1916: Łuck

Gdy pod koniec marca 1916 roku Brusiłow objął Front Południowo-Zachodni, chciał oddać swoją 8 Armię szefowi sztabu frontu, generałowi Władysławowi Klembowskiemu. Car „usilnie” polecił mu jednak Kaledina i Brusiłow ustąpił, czego, jak pisał, potem żałował. Alfred Knox, brytyjski attaché wojskowy przy armii rosyjskiej, opisał nowego dowódcę jako krótkowidza, nieśmiałego i milczącego, bardziej uczonego niż światowca. Oficerowie jego sztabu bali się go, a jeden z nich zarzucał mu całkowity brak szacunku dla ludzkiego życia.

Przypadło mu główne uderzenie ofensywy. Kaledin skupił na wąskim odcinku na zachód od Ołyki około stu batalionów i ponad trzysta dział. 4 czerwca jego artyleria przez cały dzień metodycznie burzyła okopy austro-węgierskiej 4 Armii arcyksięcia Józefa Ferdynanda, a rano 5 czerwca piechota przełamała dwie pierwsze linie obrony. 7 czerwca Rosjanie weszli do Łucka. W trzy dni wyłom rozszerzył się do kilkudziesięciu kilometrów, a austro-węgierska 4 Armia cofała się w nieładzie. Kaledin, zapytany przez Knoxa o przyczynę sukcesu, odpowiedział krótko, że ofensywę przygotowano z wyjątkową starannością.

Zwycięstwo pozostało jednak niewykorzystane. Kaledin posuwał się ostrożnie, a austriacka historia oficjalna uważa, że to wahanie uratowało front austro-węgierski. Brusiłow, zamiast kierować go na Lwów, uparcie celował w Kowel, a jedną z dywizji kawalerii Kaledina, wbrew jego protestom, posłał na północ, gdzie ugrzęzła w bagnach. Kaledin był przekonany, że z całą kawalerią pod ręką zająłby Włodzimierz Wołyński i przeciął koleje za Kowlem. W lipcu jego wojska doszły do Stochodu razem z 3 Armią, która po drodze zepchnęła Legiony Polskie spod Kostiuchnówki. W sierpniu i wrześniu, wzmocnione gwardią, bez skutku szturmowały pozycje na bagnach przed Kowlem. Jesienią 8 Armię przeniesiono na południe, w Karpaty i na Bukowinę.

1917: ataman Wojska Dońskiego

Po rewolucji lutowej Kaledin nie potrafił i nie chciał współpracować z komitetami żołnierskimi. Brusiłow, który szybko pogodził się z nowym porządkiem, uznał, że generał „stracił ducha” i nie rozumie czasu. W kwietniu Kaledina przeniesiono do Rady Wojennej, a w maju do rezerwy, a 8 Armię objął Ławr Korniłow. Denikin uważał to odwołanie za niesprawiedliwe. Kaledin wrócił nad Don, gdzie w czerwcu kozacki Wielki Krąg Wojskowy wybrał go atamanem. Był pierwszym od początku XVIII wieku atamanem dońskim wybranym przez samych Kozaków, a nie mianowanym przez cara.

W sierpniu na naradzie państwowej w Moskwie wystąpił z programem, który przyjęła z aplauzem prawica, a lewica gwizdami: wojsko poza polityką, likwidacja rad i komitetów w armii i na tyłach, przywrócenie dyscypliny. Kilka tygodni później, po nieudanym puczu Korniłowa, minister wojny nakazał jego aresztowanie, ale Don nie wydał swojego atamana. Kaledin dotarł do Nowoczerkaska okrężną drogą, a Aleksander Kiereński po kilku dniach cofnął rozkaz. Jesienią komisja śledcza uznała, że Kaledin nie brał udziału w spisku. W listopadzie wybrano go do Konstytuanty.

Don przeciw bolszewikom

Na wieść o przewrocie w Piotrogrodzie Kaledin ogłosił go zbrodnią i oświadczył, że do czasu powstania prawowitej władzy ogólnorosyjskiej pełnię władzy nad Donem sprawuje rząd Wojska Dońskiego. Nad Don ściągali uciekinierzy z całej Rosji. W połowie listopada przyjechał generał Michaił Aleksiejew, którego ataman przyjął chłodno, ale pozwolił mu werbować ochotników, a w grudniu Korniłow. W grudniu ochotnicy pomogli Kaledinowi odbić z rąk miejscowych bolszewików Rostów nad Donem. Na przełomie roku powstała Armia Ochotnicza, a trzej generałowie podzielili się władzą: Korniłow wziął sprawy wojskowe, Aleksiejew politykę i finanse, Kaledin sprawy Donu.

Siła atamana była jednak pozorna. Pułki kozackie wracające z frontu miały dość wojny i nie chciały walczyć z bolszewikami, ludność napływowa w miastach i robotnicy z zagłębia węglowego byli wrogo nastawieni, a Kaledin miał do dyspozycji głównie ochotników, uczniów i kadetów. W styczniu 1918 roku czerwone kolumny ruszyły na Don z kilku stron, a zjazd kozaków-frontowców w stanicy Kamieńskiej ogłosił atamana złożonym z urzędu. 10 lutego padł Taganrog, a Korniłow zawiadomił Kaledina, że Armia Ochotnicza wycofa się na Kubań.

11 lutego 1918 roku (29 stycznia według kalendarza juliańskiego) Kaledin zwołał w Nowoczerkasku rząd Wojska Dońskiego. Oznajmił, że do obrony Donu zostało na froncie 147 bagnetów, i złożył pełnomocnictwa. Gdy członkowie rządu zaczęli długo rozprawiać o położeniu, przerwał im uwagą, że przez gadulstwo zginęła Rosja, przeszedł do sąsiedniego pokoju i zastrzelił się strzałem w serce. W liście do Aleksiejewa napisał, że odbiera sobie życie, bo Kozacy nie poszli za swoim atamanem. Pochowano go w Nowoczerkasku, a jego grób się nie zachował. Niespełna dwa tygodnie później ochotnicy opuścili Rostów i ruszyli na Kubań.

Ocena

Kaledin jako dowódca wojskowy ma dobrą opinię. Rosyjski generał i historyk Nikołaj Gołowin zaliczał go do najlepszych generałów rosyjskich, a niektórzy rosyjscy autorzy twierdzą nawet, że przełamanie pod Łuckiem należałoby nazywać jego imieniem, nie Brusiłowa, bo decydującą pracę wykonała 8 Armia. Krytycy wytykali mu ostrożność po przełamaniu i stratę szansy na wielkie zwycięstwo. Knox widział w nim człowieka głęboko myślącego, któremu może jednak brakowało zapasu energii potrzebnego, by przeprowadzić trudną operację do końca.

Jako polityk Kaledin przegrał. W historiografii sowieckiej jego rządy nad Donem nazywano „kaledinszczyzną” i przedstawiano jako kontrrewolucję generałów i kozackiej starszyzny. Amerykański historyk Peter Kenez podkreśla natomiast, że był pierwszym od 1723 roku przywódcą Kozaków dońskich wybranym w sposób demokratyczny. Kaledin próbował bronić kozackiej autonomii i porządku, ale jego własni Kozacy nie chcieli już walczyć, a jego samobójstwo zamknęło pierwszy rozdział wojny domowej w Rosji.