Oblężenie Nowogieorgijewska

Nowogieorgijewsk, dzisiejszy Modlin, był największą twierdzą Imperium Rosyjskiego. Leżał około 30 kilometrów na północny zachód od Warszawy, u ujścia Narwi i Wkry do Wisły. Gdy na początku sierpnia 1915 roku armie rosyjskie wycofały się z Warszawy na wschód, naczelne dowództwo rosyjskie postanowiło twierdzy nie opuszczać. Zamknięta w niej załoga, licząca według różnych danych od 80 do ponad 100 tysięcy ludzi, została sama na tyłach frontu, który szybko odsunął się na wschód. Niemiecka grupa oblężnicza generała Hansa von Beselera, złożona głównie z oddziałów landwehry i landszturmu, otoczyła twierdzę, rozbiła ciężkimi moździerzami forty północno-wschodnie i w ciągu tygodnia walk zmusiła obrońców do kapitulacji. 20 sierpnia 1915 roku komendant twierdzy, generał kawalerii Nikołaj Bobyr, podpisał akt poddania. Do niewoli poszła cała załoga.

Nazwa i daty

Twierdzę nad ujściem Narwi Rosjanie nazywali od 1834 roku Nowogieorgijewskiem, a Niemcy w 1915 roku Nowo-Georgiewsk.

Na tej stronie przyjmujemy daty 9–20 sierpnia 1915 roku. 9 sierpnia, według niemieckiego komunikatu i wspomnień generała Ericha Ludendorffa, Niemcy zamknęli pierścień okrążenia także od wschodu, między Narwią a Wisłą. Część opracowań liczy oblężenie od 10 sierpnia, gdy Rosjanie oddali ostatnią placówkę na południowym wschodzie, a niektóre niemieckie opracowania od 4 sierpnia, gdy pod twierdzę dotarła ciężka artyleria. Niemieckie dowództwo i austriacka historia oficjalna uznały twierdzę za zdobytą 19 sierpnia, wieczorem, gdy Niemcy weszli do cytadeli. Akt kapitulacji podpisano jednak 20 sierpnia i tego dnia ucichły ostatnie walki.

Tło

Twierdzę, założoną w czasach napoleońskich, Rosjanie przebudowali po powstaniu listopadowym, a na przełomie XIX i XX wieku otoczyli dwoma pierścieniami fortów, częściowo za francuskie pieniądze. Przed wojną rosyjskie ministerstwo wojny rozważało nawet jej likwidację, ale ostatecznie postanowiono ją modernizować. Nowe forty projektowano według najnowszych wzorów, jak grupa fortowa „Carski Dar” na północnym wschodzie, ale w 1915 roku wiele z nich nie było ukończonych, a części nie wyposażono w pancerne wieże i stanowiska obserwacyjne.

W lipcu 1915 roku niemieckie natarcie przez Narew przybliżyło front do twierdzy od północy. 20 lipca pod twierdzę przyjechał Beseler, zdobywca Antwerpii, i objął dowództwo nad oddziałami, które miały ją zdobyć. W połowie lipca niemiecki patrol landwehry ostrzelał rosyjski samochód sztabowy. Zginął w nim szef inżynierów twierdzy, pułkownik Korotkiewicz-Noczewny, a Niemcy znaleźli przy nim teczkę z planami umocnień i rozmieszczenia ciężkich baterii. Wśród załogi szybko rozeszły się plotki o zdradzie, co, jak piszą historycy rosyjscy, podkopało jej morale.

Gdy pod koniec lipca rosyjskie dowództwo zdecydowało się wycofać armie z Królestwa Polskiego, nie nakazało ewakuacji Nowogieorgijewska. Według austriackiej historii oficjalnej twierdza miała przygotować się do okrążenia i samodzielnej obrony. Ludendorff pisał później z niedowierzaniem, że wielki książę Mikołaj Mikołajewicz do tego dopuścił, choć potem kazał opuścić Brześć i Grodno.

Siły

Według rosyjskich zestawień w chwili odcięcia twierdzy było w niej około 1000 oficerów i ponad 90 tysięcy żołnierzy, polskie opracowania podają nawet 105 tysięcy. Trzon załogi tworzyły cztery dywizje piechoty, 58, 63, 114 i 119, w dużej części złożone z niedoświadczonego opołczenia, a także artyleria forteczna, saperzy i oddziały robocze. Karabinów wystarczało tylko dla części ludzi. Twierdza miała ponad tysiąc dział, ale tylko ich część była nowoczesna, i duże zapasy amunicji. Komendantem był generał kawalerii Nikołaj Bobyr.

Beseler miał według różnych danych około 80 tysięcy ludzi, w większości z landwehry i landszturmu. Wśród nich był korpus generała Dickhutha, 14 Dywizja Landwehry, brygada pułkownika Traugotta von Pfeila i 169 Brygada Landwehry, a od południa twierdzę zamknął oddział generała Westernhagena z 9 Armii. Przewagę dawała Niemcom artyleria oblężnicza. Według części rosyjskich opracowań grupa Beselera miała około 390 dział, w tym sześć moździerzy 42 cm, czyli Grubych Bert, i dziesięć moździerzy 30,5 cm. Austro-węgierski komunikat podkreślał, że w ostrzale twierdzy brały udział także austro-węgierskie ciężkie moździerze. Ludendorff pisał, że ciężkie działa dostarczone przez naczelne dowództwo pod koniec lipca trafiły właśnie pod Nowogieorgijewsk, a nie pod Kowno.

Przebieg

Okrążenie (5–10 sierpnia). Ciężka artyleria i amunicja dotarły na miejsce na początku sierpnia, gdy Niemcy odbudowali kolej z Mławy do Nasielska. Beseler postanowił zaatakować forty północno-wschodnie, do których dochodziła ta linia, bez długiego oblężenia według starych reguł. Najpierw niemieckie brygady uderzyły na wysunięte przyczółki nad Narwią. W nocy z 6 na 7 sierpnia Rosjanie wycofali się z nich za rzekę, niszcząc mosty, a 8 sierpnia Niemcy zajęli umocnienia Zegrza. 9 sierpnia zamknęli twierdzę od wschodu, a od południa, po zajęciu Warszawy, podszedł oddział Westernhagena. 10 sierpnia Rosjanie oddali ostatnią placówkę na południowym wschodzie i pierścień był zamknięty.

Atak na forty północno-wschodnie (13–17 sierpnia). 13 sierpnia, po kilkugodzinnym ostrzale, niemiecka piechota uderzyła na pozycje polowe przed fortami w rejonie Pomiechówka. Według niemieckiego komunikatu wzięła 1800 jeńców. Od 14 do 16 sierpnia ciężkie moździerze ostrzeliwały forty pomiechowskiego odcinka. Wieczorem 15 sierpnia Niemcy zdobyli prawoskrzydłowe dzieło grupy „Carski Dar”, a 16 sierpnia brygada Pfeila zajęła główny fort tej grupy, fort XV. Rosyjskie kontrataki zakończyły się niepowodzeniem, choć część obrońców broniła się jeszcze w lewoskrzydłowym dziele. 17 sierpnia Niemcy zdobyli kolejne forty. Wieczorem Bobyr nakazał opuścić zewnętrzny pierścień na odcinku pomiechowskim i wycofać się za Wkrę. Według rosyjskich opracowań forty miały zostać wysadzone, ale zabrakło materiałów wybuchowych i wpadły w ręce Niemców nienaruszone. Tej samej nocy z lotniska w twierdzy odleciało kilka samolotów, które wywiozły tajne dokumenty, sztandar twierdzy i zapas krzyży św. Jerzego.

Upadek (18–20 sierpnia). 18 sierpnia Niemcy przesunęli ciężkie baterie bliżej, przekroczyli Wkrę i zdobyli kolejne forty frontu północnego, a decyzja o opuszczeniu zewnętrznego pierścienia pogłębiła rozkład załogi. Szef sztabu twierdzy, generał Nikołaj Głobaczow, telegrafował do dowództwa frontu, że obrona wewnętrznego pierścienia nie potrwa dłużej niż dzień. 19 sierpnia o świcie ruszył szturm na wewnętrzny pierścień fortów. Pod fortami II i III rosyjski 249 Pułk Piechoty kontratakował brygadę Pfeila, ale do południa forty padły. Wieczorem całe grupy obrońców zaczęły wywieszać białe flagi, a około 19 Niemcy weszli do cytadeli. Według niemieckiego komunikatu tylko tego dnia do niewoli poszło ponad 20 tysięcy Rosjan.

W nocy z 19 na 20 sierpnia Bobyr pojechał na rozmowy z Beselerem. Kapitulację podpisano 20 sierpnia w Zegrzynku. Załoga szła do niewoli, a twierdza miała zostać przekazana ze wszystkimi działami i zapasami bez niszczenia. Mimo to część żołnierzy w cytadeli i kilka fortów na lewym brzegu Wisły, które nie otrzymały wiadomości o kapitulacji, broniły się jeszcze przez kilka godzin. Wieczorem 20 sierpnia cała twierdza była w niemieckich rękach. Tego samego dnia przyjechał do niej cesarz Wilhelm II, by podziękować Beselerowi i jego żołnierzom.

Straty

Niemiecki komunikat z 20 sierpnia mówił o 6 generałach, ponad 85 tysiącach jeńców i ponad 700 działach. Późniejsze zestawienia podają więcej: rosyjskie prace mówią o około 1500 oficerach, w tym 23 generałach, i do 90 tysięcy żołnierzy oraz o ponad 1600 działach i ogromnych zapasach amunicji i żywności. Straty niemieckie były niewielkie, ale wiarygodnych pełnych danych brakuje. Rosyjscy historycy podkreślają, że nigdy wcześniej armia rosyjska nie straciła naraz tylu jeńców i generałów.

Znaczenie

Upadek Nowogieorgijewska był ostatnim akordem walk o Królestwo Polskie. Niemiecki komunikat nazwał twierdzę „ostatnią ostoją wroga w Polsce”. Niemcy zyskali swobodę żeglugi po Wiśle i Narwi i linię kolejową z Mławy do Warszawy, a oddziały Beselera, zwolnione spod twierdzy, wysłano na wschód. Beseler kilka dni później został niemieckim generał-gubernatorem w Warszawie.

Dla Rosji kapitulacja była jedną z najbardziej upokarzających klęsk wojny, tym boleśniejszą, że trzy dni wcześniej padło Kowno. Rosyjscy historycy obwiniali Bobyra i dowództwo twierdzy o bierność i panikę, a naczelne dowództwo o to, że pozostawiło w odciętej twierdzy dziesiątki tysięcy żołnierzy. Ludendorff uznał, że era twierdz pierścieniowych dobiegła końca: nie mogły się oprzeć nowoczesnej ciężkiej artylerii.