Belgrad w I wojnie światowej

Belgrad, stolica Królestwa Serbii, leżał na samej granicy z Austro-Węgrami, na wysokim brzegu u ujścia Sawy do Dunaju. Dlatego wojna dotarła do niego najwcześniej: w nocy z 28 na 29 lipca 1914 roku spadły na niego pierwsze pociski tej wojny. Przeciwnik dwa razy wkraczał do miasta, w grudniu 1914 roku na niespełna dwa tygodnie, a w październiku 1915 roku na trzy lata okupacji. 1 listopada 1918 roku Belgrad odzyskała armia serbska, a miesiąc później stał się stolicą nowego państwa południowych Słowian.

Miasto na linii frontu (1914)

Za Sawą leżał węgierski wówczas Zemun, połączony z Belgradem mostem kolejowym. Rząd wiedział, że stolica znajdzie się w zasięgu dział, i już 25 lipca 1914 roku regent Aleksander postanowił przenieść rząd, parlament i administrację do Niszu. Kilka godzin po tym, jak Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii, rzeczne monitory, a o świcie baterie z Zemunu otworzyły ogień na miasto. Serbowie zdążyli wysadzić most na Sawie, zanim przeciwnik zdołał go wykorzystać.

Przez lato i jesień Belgrad był miastem frontowym. We wrześniu jego obrońcy przeprawili się nawet przez Sawę i zajęli Zemun, ale po kilku dniach wrócili. Pod koniec listopada, w czasie trzeciej ofensywy austro-węgierskiej, serbskie dowództwo skróciło front nad Kolubarą i oddało stolicę bez walki. 2 grudnia, w 66. rocznicę wstąpienia na tron Franciszka Józefa I, generał Oskar Potiorek zameldował cesarzowi o zajęciu miasta. Radość nie trwała długo. Po klęsce w bitwie nad Kolubarą Austro-Węgrzy w nocy z 14 na 15 grudnia wycofali się za rzeki, a 15 grudnia Serbowie wrócili do Belgradu.

Upadek i okupacja (1915–1918)

Jesienią 1915 roku państwa centralne wróciły z dużo większymi siłami. W ramach podboju Serbii feldmarszałek August von Mackensen skierował na Belgrad austro-węgierską 3 Armię generała Hermanna Kövessa, wzmocnioną niemieckim korpusem i najcięższą artylerią. W nocy z 6 na 7 października, po dwóch dniach ostrzału, jej piechota przeprawiła się przez Sawę i Dunaj. Przez dwie doby obrońcy Belgradu generała Mihaila Živkovicia próbowali zepchnąć desant do rzeki. 9 października nad twierdzą Kalemegdan zawisła flaga Habsburgów, a Niemcy zajęli Konak, siedzibę serbskich królów.

Miasto było zrujnowane i wyludnione. Według „Encyclopedia of Modern Europe” z około 90 tysięcy mieszkańców sprzed wojny w październiku 1915 roku zostało od siedmiu do dwunastu tysięcy, a w 1916 roku okupanci naliczyli ich już czterdzieści osiem tysięcy. Belgrad był siedzibą austro-węgierskiego Generalnego Gubernatorstwa Wojskowego, które zarządzało austro-węgierską częścią zajętej Serbii. Okupanci zamknęli uniwersytet i zakazali cyrylicy, a rekwizycje doprowadziły ludność na skraj głodu.

Historyczka Tamara Scheer, która badała codzienność okupowanego Belgradu, opisała ją jako środowisko „pseudopokoju”. Austro-węgierscy oficerowie i urzędnicy mogli sprowadzić do miasta rodziny, a społeczeństwo dzieliło się na oficerów i tych, którzy dzielili ich wygody, oraz całą resztę.

Wyzwolenie i nowa stolica (1918)

Jesienią 1918 roku, po przełamaniu frontu macedońskiego, serbska 1 Armia wojewody Petara Bojovicia szła na północ. Kövess, który w październiku objął w Belgradzie dowództwo wszystkich wojsk państw centralnych w Serbii, Czarnogórze i Albanii, postanowił wycofać je za Dunaj i Sawę. 1 listopada ostatni żołnierze okupanta odeszli na drugi brzeg, wysadzając za sobą mosty, a do miasta wkroczyli Serbowie. Nie ostrzeliwali go z dział, by nie powtórzyły się zniszczenia z 1915 roku.

Zniszczony Belgrad szybko stał się ośrodkiem wielkiej polityki. Na początku listopada przyjechał do niego regent Aleksander, a 13 listopada podpisano tu konwencję wojskową z Węgrami. Pałac królewski nie nadawał się do zamieszkania, więc regent zatrzymał się w domu Krsmanovicia i tam 1 grudnia 1918 roku proklamował Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców. W grudniu wrócił rząd, który opuścił stolicę w lipcu 1914 roku. Brakowało żywności i lekarstw, szerzyły się tyfus plamisty i hiszpanka, ale Belgrad stał się politycznym, gospodarczym i kulturalnym ośrodkiem nowego królestwa.