Gottlieb von Jagow

Gottlieb von Jagow kierował niemiecką dyplomacją w najważniejszych latach jej historii. Jako sekretarz stanu w Urzędzie Spraw Zagranicznych (Auswärtiges Amt), czyli w praktyce minister spraw zagranicznych Rzeszy, latem 1914 roku współtworzył politykę, która miała ograniczyć wojnę Austro-Węgier z Serbią do Bałkanów, a doprowadziła do wojny europejskiej. To on przekazał Brytyjczykom odmowę udziału w proponowanej przez nich konferencji i to on przekazywał Belgii i Wielkiej Brytanii odpowiedzi, po których Niemcy znalazły się w wojnie z Imperium Brytyjskim. W czasie wojny należał do umiarkowanych: sprzeciwiał się skrajnym aneksjom i przede wszystkim nieograniczonej wojnie podwodnej, która musiała wciągnąć do wojny Stany Zjednoczone. Przegrał ten spór i w listopadzie 1916 roku musiał odejść. Jego obawy sprawdziły się kilka miesięcy później.

Przed wojną

Urodził się 22 czerwca 1863 roku w Berlinie w starej szlacheckiej rodzinie z Brandenburgii. Ojciec, Karl von Jagow, był rotmistrzem i właścicielem majątku Rühstädt. Gottlieb studiował prawo, między innymi w Bonn, i rozpoczął pracę w pruskiej administracji. W 1895 roku, zachęcony przez Bernharda von Bülowa, przeszedł do służby dyplomatycznej. Większą część następnych jedenastu lat spędził w ambasadzie w Rzymie, z krótszymi pobytami w Monachium, Hamburgu i Hadze. W 1906 roku przeniesiono go do Berlina, gdzie był sekretarzem Bülowa, wówczas kanclerza, a pod koniec 1907 roku został posłem w Luksemburgu. W maju 1909 roku wrócił do Rzymu jako ambasador. W czasie wojny włosko-tureckiej prowadził rozmowy z rządem włoskim i według części opracowań pomógł uniknąć konfliktu między Włochami a Austro-Węgrami, dwoma sojusznikami Niemiec.

W styczniu 1913 roku, po nagłej śmierci sekretarza stanu Alfreda von Kiderlen-Waechtera, cesarz Wilhelm II powołał go na jego miejsce. Według jego biografa Hellmuta Seiera Jagow przyjął urząd niechętnie i znał swoje ograniczenia. Był drobny, chorowity i przedwcześnie postarzały, źle przemawiał i stronił od Reichstagu. Rozumiał swoją rolę jako wykonawcy polityki kanclerza Theobalda von Bethmanna Hollwega, z którym blisko współpracował. W 1914 roku został także pruskim ministrem stanu. Wierzył, że Europę czeka starcie świata germańskiego ze słowiańskim, i dlatego szukał zbliżenia z Wielką Brytanią i wspierał Austro-Węgry przeciw Rosji. W latach 1913–1914 negocjował z Londynem porozumienia w sprawach kolonialnych i bliskowschodnich, pomagał ograniczyć drugą wojnę bałkańską i był przeciwny rozbudowie floty, której domagał się Alfred von Tirpitz. Na początku 1913 roku ostrzegał bez skutku przed wadami planu Schlieffena, który przez pogwałcenie neutralności Belgii przekreślał nadzieje na porozumienie z Brytyjczykami. W maju 1914 roku szef sztabu generalnego Helmuth von Moltke przekonywał go, że za dwa, trzy lata Rosja zakończy zbrojenia i Niemcy nie sprostają już przeciwnikom, więc należy prowadzić wojnę prewencyjną, póki można ją wygrać.

Kryzys lipcowy

18 czerwca 1914 roku Jagow poślubił hrabiankę Luitgard zu Solms-Laubach. O zamachu w Sarajewie dowiedział się w podróży poślubnej. Gdy do Berlina przyjechał wysłannik Wiednia, rozmowy prowadził podsekretarz stanu Arthur Zimmermann, a cesarz obiecał Austro-Węgrom pełne poparcie. Jagow wrócił 6 lipca, gdy decyzja o daniu Wiedniowi wolnej ręki wobec Serbii już zapadła. Przyjął ją i stał się jednym z jej głównych wykonawców. Liczył na „lokalizację” konfliktu: Rosja miała ustąpić, a Austro-Węgry odnieść sukces. 18 lipca pisał do ambasadora w Londynie, księcia Karola Lichnowsky’ego, że Rosja nie jest jeszcze gotowa do wojny i że Niemcy nie chcą wojny prewencyjnej, ale jeśli dojdzie do walki, nie mogą się przed nią cofnąć. Seier podkreśla, że Jagow widział ryzyko wojny światowej i nie spodziewał się, że Wielka Brytania zachowa neutralność. Uważał jednak wojnę z Rosją za nieuniknioną w przyszłości, a jej odwlekanie za niekorzystne dla Niemiec.

Gdy minister Edward Grey zaproponował konferencję mocarstw, Jagow odpisał 25 lipca, że przekazał propozycję do Wiednia, ale wobec upływu terminu ultimatum przedłużenie nie wydaje się możliwe. 27 lipca oświadczył brytyjskiemu ambasadorowi Edwardowi Goschenowi, że konferencja byłaby w praktyce sądem arbitrażowym, przed którym Niemcy nie mogą stawiać sojusznika, i razem z kanclerzem odrzucił brytyjską propozycję. 31 lipca, w dniu ogłoszenia stanu zagrożenia wojennego, tłumaczył ambasadorowi Francji Jules’owi Cambonowi jego znaczenie i przygotował depesze do innych stolic w związku z ultimatum wobec Rosji. 2 sierpnia kazał wręczyć Belgii niemieckie ultimatum, skreślając z niego obietnicę rekompensat kosztem Francji i skracając termin odpowiedzi z 24 do 12 godzin.

4 sierpnia przyznał belgijskiemu posłowi, że Belgii nie można nic zarzucić, ale szybki przemarsz przez jej terytorium jest dla Niemiec sprawą życia i śmierci. Tego samego dnia odpowiedział Goschenowi, że Niemcy nie wycofają wojsk z Belgii, a gdy ambasador przyniósł mu brytyjskie ultimatum, odparł, że nawet przy dłuższym terminie odpowiedź byłaby taka sama, i wyraził żal, że rozpada się cała jego polityka zbliżenia z Wielką Brytanią. Jak pisze Seier, w decydujących dniach „wodze wymknęły mu się z rąk”. Po upadku Liège poprosił jeszcze ambasadora amerykańskiego Jamesa W. Gerarda o przekazanie Belgom propozycji pokoju i odszkodowań w zamian za przepuszczenie wojsk niemieckich. Propozycja dotarła do Belgów przez Holandię i nie przyniosła skutku.

Sekretarz stanu w czasie wojny

Po bitwie nad Marną Jagow patrzył na przyszłość pesymistycznie. Sprzeciwiał się skrajnym planom aneksyjnym, wolał wizję Europy Środkowej (Mitteleuropy) pod przewodem Niemiec i pośrednie formy panowania, a granicę Rosji chciał przesunąć daleko na wschód. W sprawie polskiej skłaniał się najpierw ku rozwiązaniu austro-polskiemu, czyli połączeniu Królestwa Polskiego z monarchią habsburską. Później opowiadał się za autonomiczną Polską pod kontrolą niemiecką oraz za przyłączeniem do Rzeszy Litwy i Kurlandii. Odchodził z urzędu nieco ponad dwa tygodnie po akcie 5 listopada 1916 roku, który zapowiadał Królestwo Polskie bez króla i bez określonych granic.

Wiosną 1915 roku Berlin próbował powstrzymać Włochy przed wejściem do wojny, naciskając na Wiedeń, by zgodził się na ustępstwa terytorialne. Starania zawiodły, ale jeszcze 21 maja 1915 roku, za sprawą Bülowa, ambasadora w Rzymie, Jagow zawarł z włoskim ambasadorem w Berlinie Riccardem Bollatim porozumienie o wzajemnym poszanowaniu majątku i praw obywateli. Dzięki niemu Włochy i Niemcy formalnie nie były w stanie wojny aż do sierpnia 1916 roku.

Najważniejszą sprawą jego urzędowania stały się jednak Stany Zjednoczone. Jagow podpisał datowaną 16 lutego 1915 roku niemiecką odpowiedź na amerykański protest, która przedstawiała wojnę podwodną wokół Wysp Brytyjskich jako obronę przed brytyjską blokadą. Po zatopieniu Lusitanii w maju 1915 roku bronił stanowiska Niemiec, ale coraz wyraźniej widział, że wojna podwodna może doprowadzić do zerwania z Ameryką. Po zatopieniu statku Arabic w sierpniu 1915 roku razem z Bethmannem Hollwegiem przeforsował, wbrew Tirpitzowi, zaostrzenie rozkazów dla dowódców okrętów podwodnych, a 25 sierpnia zapewnił Gerarda, że Niemcy odetną się od zatopienia, jeśli przebiegało ono tak, jak podawała prasa brytyjska, i wypłacą odszkodowanie. Za największy błąd, jaki Niemcy mogłyby popełnić, uważał nieograniczoną wojnę podwodną.

Wiosną 1916 roku, po storpedowaniu statku Sussex, Jagow wieczorem 20 kwietnia przyjął od Gerarda ostrą notę amerykańską. Stwierdził, że oznacza ona zerwanie, i według ambasadora mówił, że to „los” i nic więcej nie da się zrobić. Niemcy ustąpili jeszcze raz i ograniczyli działania okrętów podwodnych, ale od końca sierpnia armią kierowali Paul von Hindenburg i Erich Ludendorff, a zwolennicy wojny podwodnej mieli coraz silniejsze poparcie w Reichstagu i w prasie. Gerard wspominał, że kampanię przeciw Jagowowi rozpętali ci, którzy zarzucali mu, iż w Reichstagu zbyt słabo broni polityki rządu, a on sam nie zabiegał o względy posłów i z powodu słabego zdrowia nie był w stanie robić nic ponad codzienne obowiązki urzędu.

22 listopada 1916 roku cesarz udzielił mu dymisji. Oficjalnie chodziło o zdrowie, ale Seier pisze, że gdy Jagow próbował zapobiec nieograniczonej wojnie podwodnej i zerwaniu z Ameryką, zwolniono go pod pretekstem. Następcą został Zimmermann, który objął urząd tego samego dnia i uchodził za człowieka bliższego Naczelnemu Dowództwu. W styczniu 1917 roku Niemcy postanowiły rozpocząć nieograniczoną wojnę podwodną, a w kwietniu Stany Zjednoczone wypowiedziały im wojnę.

Po wojnie

Jagow nie wrócił już do wielkiej polityki. Według Gerarda po dymisji objął kierownictwo szpitala w Lipawie na okupowanych ziemiach rosyjskich. Został członkiem pruskiej Izby Panów. Po wojnie zabrał głos w sporze o odpowiedzialność za jej wybuch. W książce „Ursachen und Ausbruch des Weltkrieges” (1919) bronił polityki niemieckiej z lata 1914 roku, a w pracy „England und der Kriegsausbruch” (1925) przerzucał część winy na Wielką Brytanię. Pisał także artykuły do niemieckich czasopism politycznych. Zmarł 11 stycznia 1935 roku w Poczdamie.

Ocena

Współcześni nie oceniali Jagowa wysoko. Bülow i Tirpitz przedstawiali go w swoich wspomnieniach w bardzo niekorzystnym świetle, ale Seier uznaje ten obraz za karykaturę, której nie da się obronić. Jagow był sumiennym urzędnikiem, prowadzącym urząd w duchu polityki kanclerza. Gerard uważał, że lepiej niż jego następca rozumiał obce narody i trafniej odgadywał nastroje Amerykanów. Jego słabością była ocena sytuacji przed kryzysem lipcowym i w jego trakcie. Seier zarzuca mu, że błędnie odczytał położenie międzynarodowe i zbyt słabo bronił prymatu polityki przed wojskowymi.

Spór o jego odpowiedzialność za wojnę jest częścią szerszej dyskusji o roli Niemiec w 1914 roku. Historycy szkoły Fritza Fischera widzą w nim współautora polityki, która w lipcu 1914 roku świadomie podjęła ryzyko wojny europejskiej. Inni zwracają uwagę, że Jagow liczył na wojnę lokalną i był raczej wykonawcą decyzji cesarza, kanclerza i wojska niż ich twórcą. Nie budzi wątpliwości, że w latach 1915–1916 był jednym z najważniejszych przeciwników nieograniczonej wojny podwodnej w niemieckich władzach i że jego odejście otworzyło drogę do decyzji, która przesądziła o przystąpieniu Stanów Zjednoczonych do wojny.