Lipawa w I wojnie światowej

Lipawa, po niemiecku Libau, port na wybrzeżu Kurlandii, była w 1914 roku najdalej na zachód wysuniętym portem Imperium Rosyjskiego i bazą rosyjskiej floty. Leżała jednak tak blisko granicy z Niemcami, że Rosjanie od początku nie zamierzali jej bronić. Przez pierwsze miesiące wojny była celem niemieckich ostrzałów i nalotów, w maju 1915 roku wpadła w ręce Niemców niemal bez walki i do końca wojny służyła jako wysunięta baza niemieckiej marynarki. W 1919 roku przez kilka miesięcy była schronieniem rządu niepodległej Łotwy.

Port za blisko granicy

Pod koniec XIX wieku Lipawa wyrosła na duży port handlowy i przemysłowy. Liczba mieszkańców wzrosła z około 10 tysięcy w 1863 roku do 84 000 w 1911 roku, a stąd odpływały statki z emigrantami do Nowego Jorku. Na rozkaz cara Aleksandra III na północ od miasta zbudowano w latach 1890–1906 wielki port wojenny jego imienia, dzisiejszą Karostę, z falochronami, kanałem i koszarami, a miasto otoczono fortami. Granica niemiecka leżała jednak zaledwie około 70 kilometrów na południe. Już w 1908 roku twierdzę zlikwidowano jako strategiczny błąd, a część dział wywieziono do Kowna. Zgodnie z planem mobilizacyjnym w pierwszych dniach sierpnia 1914 roku Rosjanie wyprowadzili z Lipawy okręty, a resztę umocnień zaczęli wysadzać.

Pod ostrzałem (1914–1915)

2 sierpnia 1914 roku, dzień po wypowiedzeniu wojny Rosji, przed portem pojawiły się niemieckie krążowniki Augsburg i Magdeburg. Ich ostrzał uznaje się za pierwsze strzały wojny na Bałtyku. Rosjanie, przekonani, że nadciąga desant, sami wysadzili składy amunicji i węgla. W październiku na krótko zawinęły tu pierwsze brytyjskie okręty podwodne, które przedarły się na Bałtyk, ale wkrótce przeniosły się do Rewla. Właśnie z obawy przed brytyjską bazą Niemcy zablokowali Lipawę 17 listopada, zatapiając w wejściach do portu stare statki. W drodze na tę akcję zatonął na minach ich krążownik pancerny Friedrich Carl.

Miasto pozostało ważnym węzłem kolejowym i ośrodkiem przemysłu. W styczniu 1915 roku zbombardował je niemiecki sterowiec PL 19, który w drodze powrotnej spadł do morza, a jego załogę wzięli do niewoli Rosjanie.

Zdobycie (maj 1915)

Wiosną 1915 roku, gdy w Galicji szykowano uderzenie pod Gorlicami, niemiecka grupa Ottona von Lauensteina wtargnęła na Litwę i do Kurlandii, by odciągnąć rosyjskie odwody na północ. Lipawa zagrażała jej zachodniemu skrzydłu. 7 maja kawaleria, kilka batalionów piechoty i okręty kontradmirała Alberta Hopmana zaatakowały miasto z lądu i od morza. Rosyjski garnizon wycofał się na północ, wysadzając forty, składy i mosty, a rankiem 8 maja Niemcy objęli pełną kontrolę nad portem. Latem Armia Niemna zajęła resztę zachodniej Kurlandii z wybrzeżem od Lipawy po Windawę.

Niemiecka baza (1915–1918)

Niemiecka marynarka oczyściła wejścia z wraków i min, a Lipawa stała się wysuniętą bazą jej sił na wschodnim Bałtyku. Stacjonowały tu siły rozpoznawcze, które w sierpniu 1915 roku walczyły w Zatoce Ryskiej, i tu odprowadzano okręty uszkodzone na minach. Na podejściach czatowały brytyjskie okręty podwodne: 23 października 1915 roku E8 zatopił około 20 mil morskich na zachód od portu krążownik pancerny Prinz Adalbert, z którego przeżyło tylko trzech ludzi. Po tej stracie okrętom zakazano wychodzenia z Lipawy i wchodzenia do niej za dnia.

Dla mieszkańców okupacja oznaczała kontrybucje, przymusowe dostawy robotników i podwód, biedę i upadek gospodarczy. Pod koniec 1915 roku w mieście zostało tylko 43 600 ludzi. Największą rolę port odegrał w październiku 1917 roku, gdy z Lipawy wyruszył konwój operacji Albion: okręty z dziesięcioma drednotami przewiozły stąd około 24 tysięcy żołnierzy na wyspy u wejścia do Zatoki Ryskiej.

Po wojnie (1918–1919)

Po klęsce Niemiec do Lipawy zawinęła brytyjska eskadra, która 4 grudnia 1918 roku wyszła stąd do Tallinna i straciła po drodze krążownik Cassandra. W 1919 roku Lipawa była na kilka miesięcy siedzibą łotewskiego rządu tymczasowego. 16 kwietnia Niemcy obalili w niej rząd Kārlisa Ulmanisa, który schronił się na statku pod ochroną floty brytyjskiej. Wojska niemieckie opuściły miasto na żądanie Ententy 23 czerwca, w dniu bitwy pod Kiesią.