Zatonięcie „Cassandry”

4 grudnia 1918 roku z łotewskiej Lipawy wyszła na północ brytyjska eskadra kontradmirała Edwyna Alexandra-Sinclaira: według estońskich opracowań cztery lekkie krążowniki i dziewięć niszczycieli. Płynęła do Tallinna, stolicy Estonii, na którą od tygodnia nacierała Armia Czerwona. W nocy na 5 grudnia, na otwartym morzu na zachód od wyspy Saremy, krążownik Cassandra wszedł na minę z niemieckiej zapory postawionej w czasie wojny i nienaniesionej na brytyjskie mapy. Brytyjska chronologia wojny notuje zatonięcie pod 4 grudnia, z dopiskiem „w nocy z 4 na 5”, a część opracowań podaje 5 grudnia.

Eskadra na Bałtyku

Po rozejmie w Compiègne Bałtyk stanął otworem przed okrętami nawodnymi Royal Navy, które w czasie wojny nie mogły się tam przedostać. Niemieckie wojska wycofywały się z krajów bałtyckich, a na ich miejsce szli bolszewicy. Rząd brytyjski, który w listopadzie potwierdził uznanie Łotewskiej Rady Narodowej, a wcześniej zadeklarował gotowość uznania estońskiego zgromadzenia krajowego, postanowił wysłać na Bałtyk okręty. Miały pokazać banderę w portach nowych państw, dowieźć im broń i powstrzymać bolszewicką flotę. Zadanie dostała 6 Eskadra Lekkich Krążowników z Grand Fleet. Jej okręt flagowy, Cardiff, kilka dni wcześniej prowadził niemiecką Flotę Pełnomorską do internowania. Z eskadrą płynęły dwa stawiacze min wiozące karabiny i amunicję dla Estończyków i Łotyszy.

Według estońskich opracowań okręty wyszły z Wielkiej Brytanii pod koniec listopada, przez Kopenhagę, gdzie Alexander-Sinclair spotkał się z przedstawicielami Estonii, i 1 grudnia stanęły w Lipawie. Trałowce zostały w Kopenhadze, bo nie nadawały się do służby na Bałtyku, a Brytyjczycy nie mieli dokładnych map pól minowych, którymi Niemcy i Rosjanie zasłali w czasie wojny wschodni Bałtyk.

Wybuch

Cassandra była nowym okrętem: zwodowano ją w stoczni Vickersa w Barrow w listopadzie 1916 roku, a do służby weszła w czerwcu 1917 roku. Miała pięć dział kalibru 152 mm i załogę liczącą około 400 ludzi. Mina eksplodowała pod maszynownią. Wybuch zabił dziesięciu ludzi z obsługi maszyn, palaczy i mechaników, co potwierdza imienna lista poległych Royal Navy. Okręt stanął i zaczął nabierać wody. Do jego burt podeszły niszczyciele Westminster i Vendetta. Według estońskich źródeł Westminster zdążył zabrać kilkanaście osób, zanim wysoka fala zmusiła go do odejścia, a resztę załogi przejęła Vendetta. Podczas ewakuacji jeden marynarz wpadł do morza i utonął. Zginęło więc łącznie jedenastu ludzi. Krążownik poszedł na dno w ciągu mniej więcej godziny.

Położenie wraku długo pozostawało niepewne. Lista poległych Royal Navy umieszcza zatonięcie w Zatoce Fińskiej, a niektóre opracowania na północ od Lipawy. Wrak odnalazł dopiero w sierpniu 2010 roku sonarem estoński niszczyciel min Ugandi, w głębokiej wodzie w pobliżu Saremy. Leży na prawej burcie, bez części dziobu.

Dalsze losy eskadry

Pech prześladował Brytyjczyków także w następnych dniach. Według estońskich opracowań 6 grudnia we mgle zderzyły się niszczyciele Verulam i Westminster. W Admiralicji zastanawiano się nawet nad odwołaniem eskadry, ale ostatecznie zostawiono ją na Bałtyku. Do Tallinna dotarła kilka dni później, prowadzona przez pole minowe przez estońskich pilotów, których przywiózł do Lipawy pułkownik Johan Laidoner. Brytyjskie krążowniki ostrzeliwały potem wybrzeże zajęte przez czerwonych, a dostarczona broń pomogła Estończykom w kontrofensywie w styczniu 1919 roku. Cassandra była pierwszym okrętem, który Royal Navy straciła podczas operacji na Bałtyku w latach 1918–1919.