Trzecia bitwa o Monte Grappa była górską częścią bitwy pod Vittorio Veneto, ostatniej ofensywy armii włoskiej. 24 października 1918 roku, w pierwszą rocznicę Caporetto, włoska 4 Armia generała Gaetana Giardina uderzyła na austro-węgierskie pozycje w masywie Grappa, między Brentą a Piawą. Miała związać austriackie odwody, zanim główne siły przejdą rzekę, i zejść na tyły przeciwnika pod Feltre. Głodni i wyczerpani żołnierze monarchii, którzy spodziewali się raczej rozejmu niż bitwy, bronili się jednak z uporem, który zaskoczył obie strony. Przez prawie tydzień odpierali szturmy na skaliste szczyty Asolone, Pertica, Solarolo i Spinoncia, często odbijając kontratakami to, co stracili rano. Włosi stracili w tych dniach ponad 25 tysięcy ludzi. Dopiero gdy główne natarcie przeszło Piawę, a front austro-węgierski na równinie się rozpadł, w nocy z 30 na 31 października wojska grupy Belluno opuściły masyw. 31 października Włosi weszli do Feltre, a 1 listopada do Primolano w dolinie Brenty.

Nazwa i daty

Włosi liczą walki o Grappę jako osobne bitwy. Pierwsza toczyła się w listopadzie i grudniu 1917 roku, gdy armia włoska zatrzymała tu pościg spod Caporetto, druga w czerwcu 1918 roku, w czasie ostatniej ofensywy austro-węgierskiej, a trzecia w październiku 1918 roku, jako część bitwy pod Vittorio Veneto. Niektóre włoskie opracowania wyodrębniają więcej walk i nazywają tę ostatnią „bitwą zwycięstwa”. Austriacka historia oficjalna (Österreich-Ungarns letzter Krieg) opisuje ją jako obronną bitwę w górach Grappa i datuje na 24–28 października, czyli na dni, w których włoskie natarcie zostało według niej odparte.

Przyjmujemy daty 24 października – 1 listopada 1918 roku. 24 października o świcie 4 Armia ruszyła do szturmu. Walki trwały z przerwami do 30 października, a w nocy na 31 października Austriacy opuścili masyw. 31 października i 1 listopada włoskie dywizje zajęły kotlinę Feltre i dolinę Brenty po Primolano, a więc wszystkie cele, które wyznaczono im przed bitwą. Potem 4 Armia ruszyła w pościg w stronę Trydentu, który był już częścią ogólnego pościgu po rozbiciu armii austro-węgierskiej. Niektóre włoskie opracowania kończą bitwę 31 października, w dniu zajęcia Feltre.

Tło

Monte Grappa, masyw o wysokości 1775 metrów, wznosi się nad równiną Wenecji między doliną Brenty na zachodzie a przełomem Piawy na wschodzie. Po klęsce pod Caporetto stał się najważniejszym filarem włoskiej obrony. Gdyby przeciwnik zszedł stąd do Bassano, znalazłby się na tyłach armii broniących Piawy. Już jesienią 1916 roku generał Luigi Cadorna kazał zbudować w masywie drogi, kawerny, kolejki linowe i wodociąg. W pierwszej bitwie nad Piawą, w listopadzie i grudniu 1917 roku, Austriacy i Niemcy zdobyli tu kilka szczytów, m.in. Monte Pertica i Monte Asolone, ale nie zeszli na równinę. W czerwcu 1918 roku, w drugiej bitwie nad Piawą, Austriacy znów zaatakowali na Grappie i zdobyli kilka pozycji, m.in. Col Moschin, który następnego dnia odbili kontratakiem arditi majora Giovanniego Messego. Front w masywie przebiegał odtąd przez szczyty, z których Austriacy patrzyli na równinę, a Włosi trzymali sam wierzchołek Grappy.

Szef sztabu armii włoskiej, generał Armando Diaz, postanowił przełamać front na środkowej Piawie i uderzyć na Vittorio. Natarcie na Grappie miało początkowo tylko wiązać austriackie odwody. Diaz obawiał się jednak, że z masywu Austriacy mogą uderzyć na skrzydło armii przechodzących rzekę, a jego plan przewidywał, że w drugiej fazie 4 Armia razem z sąsiednią 12 Armią pójdzie na północ, na Feltre, i odetnie wojska austriackie w górach od wojsk na równinie. Gdy ulewy wezbrały Piawę i ofensywę trzeba było odłożyć, Diaz przerzucił na Grappę jeszcze 400 dział i dał Giardinowi zadanie samodzielnego, zdecydowanego natarcia.

Według brytyjskiej historii oficjalnej austro-węgierska grupa Belluno, dowodzona przez generała Ferdinanda von Goglię i podległa grupie armii feldmarszałka Svetozara Boroevicia, miała między Brentą a Piawą najwyżej dwanaście słabych dywizji, z czego dziewięć w pierwszej linii. Atakowało je dziewięć dywizji włoskich, z trzema w odwodzie korpusów 4 Armii i z I Korpusem 12 Armii na prawym skrzydle. Według włoskich opracowań obie strony miały w masywie po około 1400 dział. Żołnierze monarchii byli niedożywieni, osłabieni chorobami i zmęczeni wojną, a po manifeście cesarza Karola z 16 października wielu z nich myślało już tylko o powrocie do domu.

Pierwszy dzień (24 października)

Włoska artyleria zaczęła strzelać około trzeciej w nocy, a największą siłę ostrzał osiągnął rano. Masyw spowijały chmury i mgła, które osłabiały skuteczność ognia. Na lewym skrzydle IX Korpus generała Emilia De Bono uderzył na Monte Asolone, ale kontratak austriackich pułków odrzucił jego brygady na pozycje wyjściowe. Pod Monte Pertica brygada Pesaro dwukrotnie dotarła na szczyt i dwukrotnie została z niego zepchnięta. Brygada Cremona przedarła się na grzbiet Prassolan, ale tam odcięła ją austriacka artyleria i straciła blisko tysiąc ludzi. Natarcie na grzbiet Solarolo i Monte Spinoncia się załamało, a w dolinie Alano nad Piawą węgierski pułk honwedu odrzucił brygady z 12 Armii. Jedynym trwalszym sukcesem dnia było zdobycie Monte Valderoa przez brygadę Aosta.

O 15.00 Giardino wstrzymał ataki. Według źródeł włoskich jego armia straciła do tej pory ponad trzy tysiące ludzi i wzięła około 1800 jeńców. Austriacka historia oficjalna pisała, że do wieczora natarcie zostało „całkowicie rozbite”, i podkreślała, że pułki złożone z Niemców, Węgrów, Polaków, Czechów, Chorwatów, Serbów, Rumunów, Słoweńców i Słowaków jeszcze raz walczyły ramię w ramię. Wezbrana Piawa nie pozwoliła tego dnia przejść rzeki głównym siłom, więc wieczorem włoskie naczelne dowództwo poleciło Giardinowi atakować dalej, by wciąż wiązać odwody przeciwnika.

Szturmy i kontrataki (25–29 października)

25 października 18 Dywizja doszła na Col della Berretta, ale przed południem kontratak zmusił ją do odwrotu. Brygada Pesaro zdobyła tego dnia szczyt Monte Pertica i utrzymała go, a natarcia na grzbiet Solarolo kosztowały kolejne setki zabitych i rannych. 26 października Włosi, z arditi majora Messego na czele, znów weszli na szczyt Asolone, ale zostali z niego zepchnięci, a ostatni atak De Bono o 16.00 się nie powiódł. Giardino przyznał, że natarcie nie przyniosło rozstrzygnięcia, i wieczorem Diaz zgodził się na jego przerwanie. Tego samego wieczoru woda w Piawie zaczęła opadać i Diaz wydał rozkaz przeprawy głównych sił.

27 października przed świtem Austriacy przeszli do kontrataków. Odbili większość Monte Valderoa, a rano także szczyt Pertiki, który włoski 41 Pułk Piechoty odzyskał dopiero w piątym natarciu. Według włoskich źródeł Pertica i Valderoa pozostały odtąd w rękach Włochów. Austriacka historia oficjalna twierdzi natomiast, że obrońcy odzyskali wszystkie utracone pozycje, a trzy dni walk były dla Włochów „równoznaczne z klęską” i podniosły ducha armii austro-węgierskiej. Brytyjska historia oficjalna, opierając się na źródłach włoskich, pisze, że ze zdobytych szczytów na przedpolu Włosi zatrzymali tylko dwa, a kontratak był ostatnim zaczepnym wysiłkiem Austriaków na tym froncie.

28 października austriackie natarcie na Valderoa zostało powstrzymane, a Giardino dostał rozkaz wznowienia ataków. Nad Piawą Brytyjczycy, Francuzi i Włosi trzymali już przyczółki na lewym brzegu, a w armii austro-węgierskiej coraz więcej pułków odmawiało walki. Mimo to 29 października o dziewiątej rano arditi Messego i IX Korpus znów zaatakowali Monte Asolone i Col della Berretta. Pierwsze zdobycze stracili w kontratakach i do jedenastej wrócili na pozycje wyjściowe, a sam Messe został ranny. Pod Pertiką też niczego nie osiągnięto. Brytyjska historia oficjalna zauważa, że i tego dnia Austriacy bronili się na Grappie z uporem.

Odwrót Austriaków (30 października – 1 listopada)

30 października 4 Armia dostała rozkaz ograniczenia się do drobnych działań i przygotowania do pościgu. Na równinie front był już przecięty, a rano włoskie oddziały weszły do Vittorio. Generał Goglia meldował, że oddziały odwodowe w dużej części zdezerterowały, a wojskom w górach groziło odcięcie od tyłów. O północy z 30 na 31 października rozkazał odwrót. Według włoskich opracowań z masywu odeszło około 70 tysięcy ludzi, zostawiając większość artylerii. Brytyjska historia oficjalna zauważa, że Austriacy utrzymali swoje pozycje na Grappie aż do tej nocy.

31 października od rana dywizje 4 Armii ruszyły naprzód przez szczyty, o które przez tydzień toczyły się walki, i zajęły m.in. Col della Berretta i Prassolan. Po południu strzelcy alpejscy z 80 Dywizji weszli do Feltre, wyprzedzając Francuzów z 12 Armii. 1 listopada IX Korpus zajął Primolano w dolinie Brenty i doszedł do Grigno, gdzie starł się ze strażami tylnymi, a inne oddziały zajęły Arsiè i Fonzaso i oczyściły całą kotlinę Feltre. Tego samego dnia oddziały włoskie weszły do Belluno. Austriackie wojska w górach cofały się już wtedy wszędzie, a 4 Armia dostała rozkaz marszu w stronę Trydentu i Bolzano.

Straty

Według włoskich opracowań cała 4 Armia straciła w bitwie pod Vittorio Veneto ponad 25 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych, w tym około 5 tysięcy zabitych, z czego zdecydowaną większość w walkach na Grappie od 24 do 29 października. Było to około dwóch trzecich strat całej armii włoskiej w tej bitwie. Austriacka historia oficjalna szacowała straty włoskie w pierwszych trzech dniach na blisko 35 tysięcy ludzi, czyli więcej, niż według Włochów straciła 4 Armia w całej bitwie. Strat austro-węgierskich na Grappie nikt dokładnie nie policzył. Były na pewno ciężkie, bo obrońcy przez tydzień odbijali utracone szczyty kontratakami, a w czasie odwrotu i pościgu tysiące żołnierzy trafiły do niewoli.

W ossuarium na szczycie Monte Grappa, otwartym przez króla Wiktora Emanuela III 22 września 1935 roku, spoczywają szczątki około 12,6 tysiąca żołnierzy włoskich, w większości nieznanych z nazwiska, i około 10,3 tysiąca żołnierzy austro-węgierskich, poległych we wszystkich bitwach o masyw.

Znaczenie

Włosi uważają trzecią bitwę o Grappę za warunek zwycięstwa pod Vittorio Veneto. Ich zdaniem uporczywe natarcia 4 Armii przez kilka dni wiązały austriackie odwody i nie pozwoliły przerzucić ich nad Piawę, gdzie w tym czasie przełamywano front. Brytyjska historia oficjalna była sceptyczna. Zauważyła, że trzy dywizje odwodowe pod Belluno musiałyby przejść górskimi drogami około 50 kilometrów, by dotrzeć do Vittorio, więc i bez walk na Grappie nie dałoby się ich szybko przerzucić nad rzekę. Austriacy uznali obronę Grappy za swoje ostatnie zwycięstwo. Według ich historii oficjalnej pierwsze dni bitwy podniosły ducha wojska, a Boroević przez chwilę wierzył, że uda się wytrwać do rozejmu na znośnych warunkach.

Bitwa pokazała, że armia austro-węgierska nawet w ostatnich dniach istnienia monarchii potrafiła się bronić na dobrych pozycjach, gdy jej żołnierze trzymali się jeszcze razem. Nie mogła jednak powstrzymać rozpadu, który zaczął się na tyłach i nad Piawą. Gdy front na równinie pękł, obrońcy Grappy musieli odejść, nie przegrawszy swojej bitwy. Dla Włochów masyw, którego bronili od listopada 1917 roku, stał się symbolem wytrwałości. Krafft von Dellmensingen, szef sztabu niemieckiej 14 Armii, pisał o walkach z 1917 roku, że Grappa stała się dla Włochów „świętą górą”.

Trzecia bitwa o Monte Grappa