Bitwa o Ortigarę była największą włoską ofensywą w górach Trydentu w 1917 roku. 10 czerwca 6 Armia generała Ettore Mambrettiego uderzyła na północnej części płaskowyżu Asiago, by odzyskać szczyty utracone rok wcześniej w czasie majowej ofensywy Conrada. Włosi mieli trzykrotną przewagę liczebną i najgęściej rozstawioną artylerię, jaką dotąd zgromadzili na froncie włoskim. Na prawie całej linii natarcie załamało się jednak już pierwszego dnia. Jedynie na północnym skrzydle bataliony alpini, włoskich strzelców górskich, wdarły się na grzbiet Ortigary, a 19 czerwca zdobyły jej najwyższy szczyt. Nie zdołały pójść dalej. W nocy na 25 czerwca kilka batalionów austro-węgierskich strzelców górskich, poprzedzonych oddziałami szturmowymi, odbiło szczyt w niecałą godzinę. Włosi stracili w niespełna trzy tygodnie ponad 20 tysięcy ludzi, w większości na odcinku szerokości zaledwie dwóch kilometrów, a nazwa Ortigara stała się we Włoszech symbolem daremnej ofiary alpinów.

Nazwa i daty

Włosi nazywają ją bitwą o Monte Ortigara (battaglia del monte Ortigara) albo po prostu bitwą o Ortigarę, choć walczono na całym północnym skraju płaskowyżu, od doliny Valsugana po dolinę Assy. Przygotowania do niej włoskie dowództwo prowadziło pod umowną nazwą „Hipoteza obronna nr 1” (Difensiva ipotesi uno), by ukryć przed przeciwnikiem, że chodzi o natarcie. Austriacy mówili o bitwie na Ortigarze (Ortigaraschlacht).

Austriacka historia oficjalna, Österreich-Ungarns letzter Krieg, datuje bitwę na 9–29 czerwca 1917 roku, włoskie opracowania na 10–29 czerwca, a anglojęzyczne często kończą ją 25 czerwca, gdy Austriacy odbili szczyt. Przyjmujemy daty od 10 do 29 czerwca: 10 czerwca ruszył pierwszy szturm, a w nocy z 29 na 30 czerwca Austriacy odebrali Włochom ostatni skrawek zdobytej ziemi, kopułę 2003 w przełęczy Porta Maora, i wzięli do niewoli resztki broniącego jej batalionu alpinów „Cuneo”.

Tło

Po ofensywie Conrada w maju 1916 roku i nieudanej kontrofensywie włoskiej front na płaskowyżu Asiago przebiegał od Monte Ortigara przez Monte Zebio i Monte Rasta do doliny Assy. Austro-Węgrzy trzymali tu dogodny przyczółek, z którego mogli w każdej chwili zagrozić równinie Wenecji, a tym samym tyłom włoskich armii w Kadorze, Karnii i nad Soczą. Generał Luigi Cadorna chciał zepchnąć ich z północnego skraju płaskowyżu i odzyskać grzbiet Cima Portule (po niemiecku Kempel). Już jesienią 1916 roku przygotowano podobne natarcie, ale odwołano je z powodu śniegu. 27 lutego 1917 roku Cadorna zgodził się na plan dowódcy nowo utworzonej 6 Armii, generała Mambrettiego. Na konferencji w Piotrogrodzie Włochy zobowiązały się zresztą wobec sojuszników do wiosennych ofensyw w Trydencie i na Krasie.

Natarcie miało objąć 14 kilometrów frontu na wysokości od 1700 do 2100 metrów, na krasowym, kamienistym i niemal bezwodnym terenie. Do budowy dróg i wodociągów zaprzęgnięto tysiące ludzi. Główny cios miał zadać XX Korpus generała Luki Montuoriego, a w nim 52 Dywizja generała Angela Coma Dagny Sabiny, złożona głównie z batalionów alpinów, która miała zdobyć Ortigarę i Monte Campigoletti. Na południu XXII Korpus miał uderzyć na Monte Zebio. Według włoskiej monografii bitwy 6 Armia miała 154 bataliony piechoty, alpinów i bersalierów, łącznie blisko 300 tysięcy ludzi, 1072 działa i 569 moździerzy okopowych, czyli jedną lufę na każde dziewięć metrów frontu. Wśród nich były dwie francuskie baterie kolejowe kalibru 320 mm.

Po drugiej stronie stał III Korpus generała Josepha Krautwalda z 11 Armii generała Viktora von Scheuchenstuela, część Grupy Armii, którą od marca 1917 roku dowodził feldmarszałek Franz Conrad von Hötzendorf. Ortigara leżała na odcinku 6 Dywizji Piechoty generała Artura Mecenseffy’ego. Według włoskich obliczeń przeciw 6 Armii stało około 48 batalionów i 400 dział. Austriacy przejrzeli zamiary przeciwnika. Już od kwietnia widzieli rozbudowę włoskich pozycji, a w maju ocenili siłę Włochów na płaskowyżu na około 107 batalionów. Naczelne dowództwo w Baden odmówiło jednak Conradowi posiłków, bo uważało, że wojna z Włochami rozstrzygnie się nad Soczą. Ofensywę planowano na drugą połowę czerwca, ale Cadorna przyspieszył ją, by odciążyć 3 Armię, na którą 4 czerwca uderzył austro-węgierski kontratak kończący dziesiątą bitwę nad Isonzo.

Pierwszy szturm (8–15 czerwca)

Natarcie zaczęło się od nieszczęścia. 8 czerwca po południu oficerowie dwóch batalionów brygady Catania przyszli na pozycję pod Monte Zebio, by obejrzeć miejsce, w którym po wysadzeniu wielkiej włoskiej miny mieli wedrzeć się w linie austriackie. Mina wybuchła przedwcześnie, według austriackiej historii oficjalnej od uderzenia pioruna. Zginęło lub zostało zasypanych od 120 do 180 Włochów, w tym ponad 20 oficerów, a Austriacy zajęli lej po wybuchu.

Z powodu ulewy Mambretti przesunął atak o dzień. 10 czerwca o 5.15 rano włoska artyleria otworzyła ogień na cały front. Pogoda się nie poprawiła: deszcz i mgła utrudniały celowanie, zasieki w wielu miejscach zostały nietknięte, a na południu pociski spadały na okopy brygady Sassari, szykującej się do szturmu Monte Zebio. O 15.00 ruszyła piechota. Pod Monte Rasta, Monte Zebio i Monte Forno Włosi wdarli się miejscami do okopów, ale wszędzie zostali odparci. Tylko na północy mgła pozwoliła alpinom przejść niezauważenie przez głęboką dolinę Agnellizza, nazwaną później „doliną śmierci”, i podejść pod pozycje austriackie. Batalion „Bassano” zdobył przełęcz Agnella i kopułę 2003, a bataliony „Monte Baldo”, „Val Ellero” i „Monte Clapier” wzięły północny wierzchołek Ortigary, kopułę 2101 (u Austriaków 2071, Lepozze). Główny szczyt, kopuła 2105, pozostał w rękach przeciwnika, podobnie jak Monte Campigoletti, na którym 7 Batalion Strzelców Polnych odparł wszystkie szturmy. Sama 52 Dywizja straciła tego dnia ponad 2500 ludzi.

Austriacka historia oficjalna przyznaje, że przez dzień lub dwa wyrwa w ich linii była groźna. Mambretti i Montuori nie wykorzystali jednak powodzenia. Wieczorem 10 czerwca kazali utrzymać zdobyte pozycje i kontynuować natarcie, a nad ranem 11 czerwca wstrzymali ogólny atak, zezwalając tylko na lokalne akcje. Alpini jeszcze raz bezskutecznie szturmowali przełęcz Caldiera. 15 czerwca o drugiej w nocy trzy i pół batalionu austro-węgierskich kontratakowało na kopułę 2101 właśnie wtedy, gdy Włosi zluzowali tam alpinów piechotą. Austriacy wdarli się do okopów, ale zostali wyparci w walce wręcz. Stracili około 600 ludzi, Włosi według włoskich obliczeń mniej więcej połowę tej liczby.

Zdobycie szczytu (18–19 czerwca)

Włoskie dowództwo postanowiło powtórzyć atak na całym froncie, wydłużając przygotowanie artyleryjskie do 25 godzin. Ogień zaczął się 18 czerwca o 8.00, a 19 czerwca rano piechota ruszyła do szturmu. Na południu wszystko skończyło się tak jak 10 czerwca: pod Monte Zebio, Monte Rasta i Monte Forno włoskie dywizje straciły kilka tysięcy ludzi i nie zdobyły nic. Inaczej było na Ortigarze. 52 Dywizja, wzmocniona do 29 batalionów, w tym pułku bersalierów, zaatakowała szczyt jednocześnie z północy, wschodu i południowego wschodu. Według austriackiej historii oficjalnej na północnym skrzydle 6 Dywizji 35 batalionów włoskich nacierało na dziewięć austro-węgierskich. Pozycje obrońców, wykute w skale i rozbijane od dziesięciu dni ogniem moździerzy kalibru 240 i 400 mm, zamieniły się w gruzowisko. Około 6.00 alpini przełamali obronę tyrolskich strzelców cesarskich na wschodnim zboczu i otoczyli batalion 14 Pułku Piechoty walczący na północnym skraju góry. W ciągu trzech kwadransów główny szczyt Ortigary był w rękach Włochów, którzy zameldowali o wzięciu blisko tysiąca jeńców.

Sukces znów pozostał lokalny. Ogień karabinów maszynowych z Monte Campigoletti i ze stoków Cima Dieci zatrzymał natarcie na zachód od szczytu. Como Dagna Sabina chciał uderzyć na Campigoletti, ale wieczorem 19 czerwca dowództwo XX Korpusu kazało przejść do obrony. Mambretti zameldował Cadornie, że nie widzi możliwości zwycięskiego posuwania się na płaskowyżu, i polecił jedynie umacniać zdobyte pozycje. Na grzbiecie, który miał zaledwie około dwóch kilometrów szerokości, Włosi stłoczyli kilkanaście batalionów, a w odwodzie trzymali kolejnych dziesięć. Według Austriaków to zagęszczenie wojsk na ciasnym, odsłoniętym terenie stało się dla nich zgubą.

Kontrnatarcie austro-węgierskie (25–29 czerwca)

Conrad uznał utratę Ortigary za groźną dla całego frontu w Trydencie. „Pozycja Lepozze musi zostać odbita, inaczej nie da się utrzymać całego frontu”, powiedział generałowi Ludwigowi Goigingerowi, dowódcy przybyłej z Chorwacji 73 Dywizji, któremu 22 czerwca powierzono kierowanie kontrnatarciem. Przygotował je pułkownik Adolf Sloninka, dowódca brygady Kaiserschützen, tyrolskich strzelców krajowych. Do ataku wyznaczono niewiele wojsk, ale starannie dobranych: batalion 1 pułku i dwie i pół kompanii 2 pułku Kaiserschützen, batalion 57 Pułku Piechoty oraz 23 patrole szturmowe z batalionu szturmowego 11 Armii, podobne do niemieckich Stoßtruppen. Wspierało je około 90 dział. Od 22 czerwca austriacka artyleria kilka razy dziennie zasypywała szczyt krótkimi nawałami ognia, by zmęczyć Włochów i ukryć moment natarcia.

25 czerwca o 2.30 w nocy na szczyt Ortigary spadła krótka, gwałtowna nawała ognia. Grupy szturmowe przecięły zasieki ładunkami wybuchowymi, a gdy ogień przeniósł się na dolinę Agnellizza, gdzie pociski gazowe odcięły Włochom drogę odwrotu, Austriacy wdarli się do okopów z granatami i miotaczami ognia. Na szczycie bronił się batalion alpinów „Bassano”, na kopule 2101 trzy bataliony 9 Pułku Bersalierów. Odcięci przez ogień zaporowy, setki żołnierzy złożyły broń. O 3.10, po czterdziestu minutach, biała raca nad kopułą 2105 oznajmiła Goigingerowi, że szczyt został odbity.

Włoskie dowództwo dowiedziało się o tym dopiero po kilku godzinach. Zamiast wycofać wojska, wieczorem 25 czerwca kazało przeprowadzić kontrnatarcie. Zebrane w pośpiechu bataliony alpinów szturmowały szczyt wieczorem i nad ranem 26 czerwca, ale zostały odparte. Włoska artyleria silnie ostrzelała utracone pozycje i zadała Austriakom więcej strat niż sam szturm. Batalion „Cuneo” zdołał zająć kopułę 2003 nad przełęczą Agnella i dostał rozkaz, by ją utrzymać, gdy reszta wojsk wycofała się na pozycje wyjściowe. 26 czerwca Cadorna dowiedział się o utracie Ortigary, a 28 czerwca wstrzymał planowane ataki pod Pasubio i kazał 1 i 6 Armii przejść do obrony. W nocy z 29 na 30 czerwca kompania austriackiego 14 Pułku Piechoty zaskoczyła ostatnich obrońców kopuły 2003 i wzięła ich do niewoli. Od 25 czerwca Austriacy wzięli łącznie około 70 oficerów i 2 tysiące żołnierzy, 12 dział i 62 karabiny maszynowe.

Straty

Liczby strat różnią się w zależności od źródła i od tego, czy liczy się cały front, czy samą Ortigarę. Według włoskiej relacji oficjalnej, przytaczanej w monografiach bitwy, Włosi stracili 25 199 ludzi: 2865 zabitych, 16 734 rannych i 5600 zaginionych, w większości wziętych do niewoli. Z tego 12 633 przypadło na bataliony alpinów 52 Dywizji. Wewnętrzny raport sztabu 6 Armii za okres 10–30 czerwca podawał mniej, około 17 tysięcy, w tym ponad 13 tysięcy na samej Ortigarze. Austriacka historia oficjalna mówi o ponad 23 tysiącach ludzi i podkreśla, że straty Włochów dorównały stratom całej bitwy nad Isonzo, choć dwie trzecie z nich poniesiono na pasie szerokości dwóch kilometrów. Według tego samego źródła III Korpus austro-węgierski stracił 251 oficerów i 8577 żołnierzy. Ciężar ten poniosło głównie dziesięć batalionów walczących na Ortigarze i Lepozze.

Znaczenie

Ortigara była jedną z najbardziej bolesnych porażek armii włoskiej przed klęską pod Caporetto jesienią 1917 roku. Ogromna przewaga liczebna i ogniowa nie przyniosła niczego, front na płaskowyżu Asiago pozostał prawie taki sam jak przed bitwą, a Włosi stracili kwiat swoich wojsk górskich. Cadorna obarczył winą Mambrettiego i 20 lipca odwołał go z dowództwa 6 Armii. Według dziennika generała Angela Gattiego, szefa biura historycznego naczelnego dowództwa, żołnierze uważali Mambrettiego za człowieka przynoszącego pecha. Sam Cadorna w swoich wspomnieniach wskazał jako przyczyny klęski złą pogodę, a przede wszystkim upadek ducha części wojsk pod wpływem „propagandy wywrotowej”. Z tej oceny wyłączył alpinów, którzy ponieśli największe straty. Włoscy krytycy, od Gattiego po późniejszych historyków, wskazywali raczej na rozproszenie artylerii na zbyt szerokim froncie, przecieki do prasy, sztywne trzymanie się każdej zdobytej pozycji i stłaczanie na niej zbyt wielu żołnierzy.

Austriacy uznali bitwę za wzorcowe zwycięstwo obronne. Ich historia oficjalna podkreślała, że po raz pierwszy nieliczne, specjalnie wyszkolone oddziały szturmowe tak szybko pokonały wielokrotnie silniejszego przeciwnika. Goiginger i dowództwo jego 73 Dywizji zostali wkrótce przeniesieni nad Soczę.

We Włoszech Ortigara stała się „kalwarią alpinów”. We wrześniu 1920 roku weterani spotkali się na szczycie i postawili tam złamaną kolumnę z napisem „Per non dimenticare” („Abyśmy nie zapomnieli”). To spotkanie uważa się za pierwszy ogólnokrajowy zjazd alpinów. Pamięć o bitwie przetrwała też w pieśni żołnierskiej „Ta-pum”, a co roku w lipcu na pobliskiej Cima Lozze odbywa się uroczystość ku czci poległych obu stron.

Bitwa o Ortigarę