Wielka Brytania uznaje rosyjskie zdobycze w Azji Mniejszej

23 maja 1916 roku brytyjski minister spraw zagranicznych Edward Grey wysłał notę do ambasadora Rosji w Londynie, hrabiego Aleksandra Benckendorffa. Dokument nosił podwójną datę, 10/23 maja, bo Rosja wciąż posługiwała się kalendarzem juliańskim. Wielka Brytania uznawała w nim warunki, które rząd rosyjski postawił Francji w notach wymienionych 26 kwietnia w Piotrogrodzie, i proponowała Rosji brytyjsko-rosyjski układ na tych samych zasadach. Brytyjska chronologia wojny notuje pod tą datą, że rząd brytyjski powiadomił rosyjski o uznaniu porozumienia „Sykes-Picot” w sprawie przyszłego podziału Azji Mniejszej.

Była to ostatnia brakująca strona trójkąta. Francja i Rosja uzgodniły swoje strefy w kwietniu, a Wielka Brytania i Francja potwierdziły swój podział tydzień wcześniej, w liście Greya z 16 maja, gdzie zapowiedziano też notę do Rosji. Na początku listu Grey stwierdzał, że otrzymał od ambasadora Francji kopie not z 26 kwietnia, i „z zadowoleniem” przyjmował, że Rosja godzi się na granice ustalone przez Brytyjczyków i Francuzów dla państwa arabskiego oraz dla podziału Syrii, Cylicji i Mezopotamii, o ile Arabowie podejmą współpracę.

Co Londyn przyznawał Rosji

Grey proponował, by Rosja zaanektowała regiony Erzurum, Trapezuntu (Trabzon), Wanu i Bitlisu aż do punktu na wybrzeżu Morza Czarnego na zachód od Trapezuntu, który miano wyznaczyć później. Rosji miała też przypaść część Kurdystanu na południe od Wanu i Bitlisu, między Muşem, Siirtem, biegiem Tygrysu, Dżaziret ibn Umar (Cizre), grzbietem gór panujących nad Al-Amadijją i rejonem Mergawar (Merga Var) po perskiej stronie granicy. Dalej granica państwa arabskiego miała biec grzbietem gór oddzielających ziemie osmańskie od Persji. Granice te określono ogólnie: szczegóły miała ustalić na miejscu komisja delimitacyjna.

W zamian Rosja miała zachować na swoich nowych ziemiach koncesje przyznane Brytyjczykom przez rząd osmański i zmieniać je tylko w porozumieniu z Londynem. Utrzymane miały zostać brytyjskie prawa żeglugi i gospodarcze oraz przywileje brytyjskich instytucji religijnych, szkolnych i medycznych. Wielka Brytania obiecywała to samo rosyjskim instytucjom na ziemiach, które miały przypaść jej. Obie strony przyjmowały też zasadę, że każde państwo, które zaanektuje część Imperium Osmańskiego, przejmie część obsługi długu osmańskiego.

Mapa a front

W chwili wysłania noty większość wymienionych ziem była już w rosyjskich rękach. Erzurum padło w lutym, Muş i Bitlis na przełomie lutego i marca, a Trapezunt w kwietniu. Wan Rosjanie ponownie zajęli pod koniec lata 1915 roku. W połowie maja rosyjski oddział zajął Rawanduz w Kurdystanie, leżący już na południe od linii, którą Grey proponował jako granicę rosyjskich nabytków. Były to historyczne ziemie ormiańskie, a nota, podobnie jak wcześniejsze porozumienie rosyjsko-francuskie, nie przewidywała dla Ormian żadnej autonomii.

Nota z 23 maja nie zamknęła jeszcze sprawy. Benckendorff odpowiedział dopiero 1 września (19 sierpnia według kalendarza juliańskiego), zgłaszając zastrzeżenie co do prawa Rosji do tak zwanego wielkiego kabotażu, czyli żeglugi między jej portami, na Morzu Czarnym. Grey przyjął je do wiadomości w nocie z 23 października 1916 roku i dopiero wtedy trójstronne porozumienie o podziale azjatyckiej Turcji, złożone w sumie z jedenastu listów, uznano za zamknięte.