Bitwa pod Kačanikiem

Bitwa pod Kačanikiem była ostatnią próbą armii serbskiej, by przebić się z Kosowa na południe, do Skopje i do Francuzów nad Wardarem. Przez wąski wąwóz rzeki Lepenac prowadziła jedyna dobra droga i linia kolejowa z Kosowego Pola do doliny Wardaru. Przez cały listopad 1915 roku słabe dywizje serbskie, złożone w dużej części z rekrutów, broniły jej przed bułgarską 2 Armią. Kiedy pod koniec miesiąca w Kosowie zebrały się główne siły serbskie, Putnik rzucił je do natarcia przez wąwóz. Po dwóch dniach ciężkich walk w śniegu Bułgarzy odparli Serbów, a Serbii została tylko droga przez góry Albanii.

Nazwa i daty

Walki o wąwóz trwały z przerwami od końca października do ostatnich dni listopada 1915 roku i źródła różnie je dzielą i datują. Brytyjska chronologia wojny podaje „bitwę pod Kačanikiem” w dniach 5–8 listopada. Według austriackiej historii oficjalnej, która korzystała z serbskiego dzieła sztabowego, bułgarskie oddziały pod Kačanikiem i Gnjilane dostały rozkaz natarcia 6 listopada, Serbowie odpierali je 8 i 9 listopada, a 10 listopada przeszli do kontrataku. Serbskie opracowania łączą natomiast nazwę Kačanika przede wszystkim z tak zwanym manewrem kaczanickim, czyli próbą przebicia się ku Skopje w dniach 17–21 listopada. Według austriackiej historii oficjalnej główne natarcie serbskie ruszyło 19 listopada, a 21 listopada zostało odparte.

Na tej stronie traktujemy oba etapy jako jedną bitwę o wąwóz i przyjmujemy daty 5–21 listopada 1915 roku. Początek wyznacza data z brytyjskiej chronologii, różniąca się o dzień od bułgarskiego rozkazu natarcia. Koniec to dzień, w którym Bułgarzy odparli ostatnią serbską próbę przebicia się. Potem walki w wąwozie wygasły, a Uroševac u jego północnego wylotu Bułgarzy zajęli według serbskich źródeł dopiero 25 listopada, gdy Serbowie odchodzili już z Kosowa.

Tło

Po zajęciu Skopje 22 października bułgarska 2 Armia generała Georgiego Todorowa odcięła Serbię od Salonik i od wojsk Ententy. Według serbskich opracowań 26 października bułgarskie oddziały, wspierane przez zbuntowanych Albańczyków, wdarły się do wąwozu Kačanik. Wojska serbskie w Macedonii, tak zwane oddziały nowych obszarów, cofnęły się w stronę Kosowa. Według austriackiej historii oficjalnej dowodził nimi generał Damjan Popović. Część opracowań podaje, że pod koniec października zastąpił go generał Petar Bojović. Były to dywizje Bregalnicka i Wardarska, sformowane na ziemiach zdobytych przez Serbię w wojnach bałkańskich, w dużej części z rekrutów i najstarszych roczników rezerwy.

Na północy armie Mackensena wypierały tymczasem główne siły serbskie z Szumadii. 1 listopada Serbowie stracili Kragujevac, a ich armie cofały się za Morawę Zachodnią i Południową. Wojewoda Radomir Putnik wiedział, że droga przez Kosowe Pole na południe, przez Kačanik do Skopje albo przez Tetowo do Bitoli, jest jedyną szansą na połączenie z sojusznikami. Już 29 października prosił generała Maurice’a Sarraila, by Francuzi szybko uderzyli z doliny Wardaru na Skopje. Francuzi walczyli już nad Wardarem pod Krivolakiem, ale mieli za mało sił, by dojść tak daleko. Putnik wysłał więc na południe, ku Prisztinie, Morawską Dywizję I powołania, by wzmocnić obronę Kosowa od strony Macedonii.

Bułgarzy chcieli z kolei wejść na Kosowe Pole od południa i zamknąć Serbom ostatnią drogę odwrotu. Północna grupa bułgarskiej 2 Armii miała na początku listopada po jednej brygadzie 3 i 5 Dywizji pod Kačanikiem i pod Gnjilane, a dalej na północ, pod Leskovacem, grupę generała Nikoły Ribarowa z resztą 3 Dywizji.

Przebieg

Obrona wąwozu, 5–10 listopada. 6 listopada bułgarska grupa północna dostała rozkaz koncentrycznego natarcia na Kosowe Pole, przez Gnjilane i przez Kačanik w stronę Uroševaca i Prisztiny. Według austriackiej historii oficjalnej dywizje Bregalnicka i Wardarska, wzmocnione przez dywizję morawską, broniły się 8 i 9 listopada „z lwią odwagą”, a 10 listopada same przeszły do kontrataku i zmusiły Bułgarów do obrony. Bułgarskie dowództwo musiało ściągnąć na południe grupę Ribarowa, a sam Ribarow objął dowództwo całej grupy północnej. Bułgarskie opracowania także piszą, że natarcie na linię Gnjilane–Kačanik napotkało zacięty opór i zostało wstrzymane.

Gnjilane, 11–16 listopada. 11 listopada do serbskiej kwatery głównej dotarła wiadomość, że Francuzi nad Wardarem ponieśli niepowodzenie. Putnik postanowił, że armie z północy wycofają się na Kosowe Pole i stamtąd same przebiją się na południe. 12 listopada Sarrail dostał z Paryża rozkaz wstrzymania ofensywy, o czym Serbowie nie wiedzieli. Bułgarzy zebrali tymczasem pod Gnjilane trzy brygady i 15 listopada odrzucili z ciężkimi stratami dywizje Wardarską i Morawską. Pod Kačanikiem nie zdołali się jednak przebić. Dywizja Bregalnicka z trudem, ale skutecznie broniła tam dostępu do Prisztiny i Prizrenu. Putnik wysłał jej na pomoc grupę armijną Timoku i dywizję kawalerii, a pod Gnjilane drugą dywizję morawską.

Próba przebicia, 17–21 listopada. Według serbskich opracowań siły do przebicia się ku Skopje skupiano od 12 listopada, ale nieustanny nacisk nieprzyjaciela z północy i wschodu nie dał czasu, by zebrać wszystkie. Próbę, nazywaną manewrem kaczanickim, datują one na 17–21 listopada. Grupa Timoku z dywizją Bregalnicką i kawalerią miała otworzyć wąwóz Kačanik i zająć góry Žegovac, a dywizje morawskie i Wardarska nacierać na wschód od nich. W śnieżycy pułki serbskie jechały z Prisztiny pod Kačanik w otwartych wagonach, a z pociągów szły od razu w góry. Brytyjski korespondent Gordon Gordon-Smith, który widział ich odjazd z Prisztiny, pisał o „ostatnim rozpaczliwym rzucie kośćmi”. Według austriackiej historii oficjalnej większość tych sił ruszyła do natarcia 19 listopada. Wyczerpani Serbowie zdobywali kolejne grzbiety, a według serbskiego sztabu odzyskali ważną pozycję na Žegovacu. Bułgarzy szybko skierowali jednak pod Gnjilane główne siły swojej 8 Dywizji, która nadeszła przez Kumanowo, i 21 listopada, po dwóch dniach zaciętych walk, odparli Serbów. Tego dnia serbskie dowództwo nakazało cofnąć armie za rzekę Sitnicę. Bułgarzy nadal nie mogli jednak posunąć się ani kroku drogą ze Skopje na Prisztinę.

Straty

Strat w walkach pod Kačanikiem nie da się podać osobno. Austriacka historia oficjalna mówi tylko o „najcięższych stratach” dywizji Wardarskiej i Morawskiej pod Gnjilane 15 listopada i o „najcięższych ofiarach”, za jakie Serbowie zdobywali pozycje w czasie ostatniego natarcia. Gordon-Smith zanotował, że sekcja karabinów maszynowych, którą widział przed natarciem na stacji w Prisztinie w sile około 84 ludzi, po walkach pod Kačanikiem i w drodze do Albanii liczyła już tylko 26.

Znaczenie

Obrona wąwozu Kačanik uchroniła armię serbską przed okrążeniem od południa. Brytyjska historia oficjalna pisze, że dwie dywizje, które bohatersko broniły wąwozu, uratowały towarzyszy przed całkowitym okrążeniem i zniszczeniem. Bułgarzy weszli na Kosowe Pole od południa dopiero wtedy, gdy Serbowie zaczęli się z niego wycofywać, a Niemcy i Austriacy wkraczali do Prisztiny i Mitrowicy od północy.

Nieudana próba przebicia się ku Skopje rozwiała ostatnią nadzieję na połączenie z Francuzami. Wojska Sarraila nie wyszły poza dolinę Wardaru, a w dniach walk pod Kačanikiem zaczęły się wycofywać ku granicy greckiej. Między 23 a 25 listopada serbski rząd i naczelne dowództwo zdecydowały, że armia, król i rząd odejdą przez góry Czarnogóry i Albanii nad Adriatyk. Zaczęła się Albańska Golgota.