Georgi Todorow

Georgi Todorow należał do pokolenia bułgarskich generałów, którzy jako młodzi ochotnicy walczyli o wyzwolenie kraju spod władzy tureckiej, a potem prowadzili jego armię w trzech kolejnych wojnach. Jesienią 1915 roku dowodził 2 Armią, która w kilka tygodni zajęła serbską Macedonię, przecięła kolej z Salonik i nie dopuściła do połączenia Serbów z wojskami Ententy. Po tym sukcesie przez prawie trzy lata trzymał front przeciw armiom Sarraila. Los sprawił, że w krytycznych dniach września 1918 roku, pod nieobecność chorego naczelnego wodza, to właśnie on stał na czele armii bułgarskiej, gdy front pod Dobrym Polem pękł. Jego podpis widniał pod listem, w którym Bułgaria poprosiła o zawieszenie broni.

Przed wojną

Urodził się 22 sierpnia 1858 roku (10 sierpnia według kalendarza juliańskiego) w Bołgradzie w Besarabii, w ośrodku bułgarskich osadników, którzy w XIX wieku uciekli przed Turkami na ziemie rosyjskie i mołdawskie. Pochodził z zamożnej rodziny kupieckiej. Jego bracia także zrobili kariery: Aleksandyr Teodorow-Balan został wybitnym językoznawcą, a Martin Todorow burmistrzem Sofii. W czasie wojny rosyjsko-tureckiej 1877–1878 roku dziewiętnastoletni Georgi zaciągnął się do bułgarskiego pospolitego ruszenia. Po wyzwoleniu ukończył w 1879 roku pierwszy rocznik szkoły wojskowej w Sofii, a potem uczył się w Rosji, w Akademii Sztabu Generalnego w Petersburgu.

Gdy w 1885 roku Serbia zaatakowała Bułgarię, przerwał studia i wrócił do kraju. W wojnie serbsko-bułgarskiej dowodził tak zwanym Lotnym Oddziałem w rejonie Widynia i skutecznie opóźniał Serbów nacierających na twierdzę. Rok później poparł oficerów, którzy obalili księcia Aleksandra Battenberga, i na krótko wyrzucono go z wojska, ale szybko wrócił. Akademię w Petersburgu ukończył w 1890 roku. Przez lata dowodził pułkiem i brygadą, a w 1910 roku, już jako generał major, objął 7 Rilską Dywizję Piechoty w Dupnicy.

W pierwszej wojnie bałkańskiej jego dywizja szła najpierw doliną Strumy w stronę Salonik, a potem została przerzucona do Tracji. Na początku 1913 roku w bitwie pod Bulair u nasady półwyspu Gallipoli odparła natarcie tureckie. Po stronie tureckiej walczył tam jako oficer sztabu Mustafa Kemal. W drugiej wojnie bałkańskiej dywizja Todorowa biła się z Serbami pod Kalimanci w Macedonii. W kwietniu 1915 roku generał został inspektorem jednego z okręgów armii, a w sierpniu awansował na generała porucznika.

1915: Macedonia

Gdy jesienią 1915 roku Bułgaria zmobilizowała armię, Todorow objął 2 Armię. W odróżnieniu od 1 Armii Klimenta Bojadżiewa, którą podporządkowano feldmarszałkowi Augustowi von Mackensenowi, pozostawała ona pod bezpośrednim dowództwem bułgarskim. Jej zadanie było dla Sofii najważniejsze: miała jak najszybciej wejść do serbskiej Macedonii i przeciąć kolej z Niszu do Salonik, którą mogła nadejść pomoc Ententy.

14 października, w dniu wypowiedzenia wojny Serbii, armia Todorowa przeszła granicę. Naprzeciw niej stały słabe siły, bo Serbowie rzucili prawie całą armię na północ, przeciw Niemcom i Austriakom. Już 16 października Bułgarzy zajęli Vranje i przecięli kolej, 20 października wkroczyli do Kumanowa, a 22 października do Skopje. Inna dywizja przez Sztip doszła nad Wardar pod Wełes. Serbia została odcięta od Salonik.

Gdy z południa nadeszli Francuzi generała Maurice’a Sarraila, Todorow musiał walczyć na dwa fronty. Na północy jego dywizje zatrzymały Serbów w wąwozie pod Kačanikiem, gdy próbowali przebić się z Kosowa na południe. Na południu, pod Krivolakiem, Bułgarzy przez kilka tygodni odpierali natarcia Francuzów, a Todorow powierzył obronę swojemu dowódcy artylerii, pułkownikowi Stefanowi Bogdanowowi. Na początku grudnia, gdy Serbowie wycofali się do Albanii, 2 Armia uderzyła na wojska sprzymierzone. Francuzi opuścili Krivolak, a Brytyjczycy ponieśli porażkę w walkach pod Kosturino. Bułgarska kawaleria weszła do Bitoli, a dywizja z prawego skrzydła armii zajęła Prizren. W połowie grudnia Bułgarzy stanęli na granicy greckiej, gdzie zatrzymali się na żądanie Niemców, by nie sprowokować neutralnej Grecji.

1916–1917: Struma i Dobrudża

Przez pierwszą połowę 1916 roku front w Macedonii prawie się nie ruszał. Todorow, z kwaterą w Sweti Wracz, dzisiejszym Sandanskim, kazał swoim żołnierzom urządzić tam park miejski, który istnieje do dziś. Pod koniec maja oddziały bułgarskie i niemieckie zajęły grecki fort Rupel w dolinie Strumy. W sierpniu, gdy na zachodnim skrzydle 1 Armia uderzyła pod Floriną, 2 Armia wkroczyła do Macedonii Wschodniej, którą Bułgaria utraciła w 1913 roku. Grecy, zgodnie z rozkazem z Aten, nie stawiali oporu. Bułgarzy doszli do Strumy, a we wrześniu, po kapitulacji greckiego IV Korpusu, weszli do Kawali, portu, o który zabiegali od wojen bałkańskich.

Todorow dowodził 2 Armią do końca 1916 roku. W 1917 roku objął 3 Armię, która stała w Dobrudży, zdobytej rok wcześniej na Rumunach. Źródła bułgarskie różnią się co do dat tej nominacji. Front był tam już spokojny, bo w styczniu 1917 roku walki w północnej Dobrudży wygasły. W sierpniu 1917 roku Todorow awansował na generała piechoty.

1918: Dobre Pole

Latem 1918 roku Todorow został zastępcą naczelnego wodza, generała Nikoły Żekowa. 8 września Żekow wyjechał na leczenie do Wiednia, a Todorow objął obowiązki naczelnego wodza. Tydzień później, 15 września, Serbowie i Francuzi zdobyli grzbiet Dobrego Pola. Odwody bułgarskie były małe i rozproszone, a front w górach nie miał głębi.

18 września, gdy Brytyjczycy i Grecy nacierali pod Dojranem, a Serbowie biegli przez góry ku Wardarowi, na naradzie w Prilepie Todorow, za radą dowódcy 1 Armii Stefana Nerezowa, zaproponował wielkie kontrnatarcie na Saloniki. Niemieccy dowódcy uznali to za zbyt ryzykowne, ale nie zgodzili się też na wielki odwrót. Postanowiono łatać wyłom. W kolejnych dniach ofensywa nad Wardarem rozcięła armię bułgarską na dwie części, a cofające się pułki zaczęły się buntować. 25 września Todorow podpisał list do dowódcy wojsk brytyjskich w Macedonii, generała George’a Milne’a, z prośbą o 48-godzinne zawieszenie broni, aby do Salonik mogli przyjechać pełnomocnicy rządu. Parlamentariusz przeszedł z nim przez linie 26 września rano. Generał Louis Franchet d’Espérey odmówił przerwania działań, ale przyjął delegatów, którzy 29 września podpisali rozejm w Salonikach.

Po wojnie

Po demobilizacji Todorow był przez pewien czas adiutantem generalnym cara Borysa III. 20 sierpnia 1919 roku przeszedł w stan spoczynku. W 1925 roku jego żona zginęła w zamachu bombowym na sobór Świętej Niedzieli w Sofii. W latach 1926–1927 był naczelnikiem okręgu Petricz w bułgarskiej części Macedonii, ale ustąpił pod naciskiem Wewnętrznej Macedońskiej Organizacji Rewolucyjnej. Działał w związku oficerów rezerwy i w organizacjach weteranów. Zmarł w Sofii 16 listopada 1934 roku. Jego imię nosi wieś Generał Todorow koło Petricza.

Ocena

W Bułgarii Todorow pozostał w pamięci przede wszystkim jako zwycięzca z jesieni 1915 roku, który zajął Macedonię i nie dopuścił do połączenia Serbów z Ententą. Jego żołnierze go cenili. Zarazem bułgarscy historycy zaliczają go do dowódców odpowiedzialnych za klęskę pod Dobrym Polem i spóźnioną reakcję na przełamanie frontu we wrześniu 1918 roku, choć przyznają, że stanął na czele armii zaledwie tydzień przed ofensywą, której ani on, ani Niemcy nie zdołali już powstrzymać. Bułgarski historyk wojskowości Dimityr Azmanow pisał o nim jako o wzorowym, spokojnym i odważnym dowódcy, ojcu dla swoich żołnierzy, któremu zabrakło jednak cech potrzebnych do dowodzenia na najwyższym szczeblu.