Wardar w I wojnie światowej

Wardar, po grecku Aksios, płynie z gór w zachodniej Macedonii przez Skopje i Wełes do Grecji i wpada do Zatoki Termajskiej na zachód od Salonik. Jego doliną biegła jedyna linia kolejowa z Salonik na północ, do Serbii, i dlatego była ona osią całego frontu salonickiego. W 1915 roku Francuzi szli nią na pomoc Serbom i musieli zawrócić, przez następne trzy lata front przecinał ją na granicy grecko-serbskiej, a we wrześniu 1918 roku od rzeki wzięła nazwę ofensywa, która wyprowadziła Bułgarię z wojny.

Korytarz Wardaru

Rzeka liczy 388 kilometrów, z czego 76 płynie przez Grecję. Brytyjski historyk oficjalny Cyril Falls pisał, że to właśnie korytarz Wardaru nadaje Salonikom ich strategiczne znaczenie. Góry otaczające Macedonię są niemal nie do przebycia, a przez dolinę prowadziła droga z Niszu nad Morze Egejskie, wzdłuż której ułożono kolej z Niszu do Salonik. Mimo to, gdy przyszła wojna, w samej dolinie były tylko ścieżki dla jucznych koni i prymitywne drogi wozowe, a w serbskiej części, aż po Wełes, rzekę przekraczały jedynie stalowe mosty kolejowe.

Po drugiej wojnie bałkańskiej pokój bukareszteński podzielił dolinę: górną i środkową część dostała Serbia, ujście z Salonikami Grecja. Bułgaria, która też chciała Macedonii, nie pogodziła się z tym. Gdy w 1915 roku przyłączyła się do państw centralnych, za nagrodę miała dostać Macedonię z korytarzem Wardaru. Falls nazwał to „targiem o doliny”.

1915: pomoc, która nie doszła

W październiku 1915 roku Bułgarzy uderzyli na Serbię od wschodu i szybko wyszli nad rzekę. Około 20 października ich kawaleria zajęła Wełes, a 22 października weszli do Skopje. Kolej z Salonik została przecięta, a Serbowie odcięci od sojuszników, którzy dopiero zeszli na ląd w Salonikach. Francuzi generała Maurice’a Sarraila jechali koleją w górę doliny i 21 października stoczyli pierwszą walkę z Bułgarami koło stacji Strumica.

Przez ponad pięć tygodni dwie francuskie dywizje broniły pod Krivolakiem przyczółków nad Wardarem i Crną Reką, ale do Serbów nie doszły. Na początku grudnia zaczął się odwrót w dół rzeki. Francuska straż tylna osłaniała przełom Wardaru pod Demir Kapiją, a Brytyjczyków Bułgarzy zepchnęli z grzbietu Kosturino. 12 grudnia sprzymierzeni przeszli na grecką stronę granicy, a 15 grudnia odeszli od niej ku Salonikom. Bułgarzy zatrzymali się na granicy.

Front w poprzek doliny (1916–1917)

Przez prawie trzy lata front przecinał dolinę Wardaru na dawnej granicy grecko-serbskiej. Na wschód od rzeki, aż po jezioro Dojran, Bułgarzy trzymali plątaninę wzgórz, którą Falls nazwał barierą ogromnej siły. Na zachód od niej granica biegła wysokimi grzbietami gór. Sama dolina pozostawała jedną z niewielu dróg, którymi można było nacierać. W maju 1916 roku wrak zestrzelonego nad Salonikami sterowca LZ 85 spadł w bagna u ujścia rzeki.

W 1917 roku sprzymierzeni dwa razy próbowali ruszyć z miejsca. W kwietniu i maju Brytyjczycy atakowali pod Dojranem i zostali odparci. Majowa ofensywa Sarraila, zapisana w brytyjskiej chronologii jako bitwa nad Wardarem, toczyła się głównie kilkadziesiąt kilometrów dalej na zachód, a nad samą rzeką Francuzi i Grecy przesunęli tylko wysunięte posterunki. Rok później, 30 maja 1918 roku, Grecy zdobyli występ Skra di Legen, kilkanaście kilometrów na zachód od Wardaru.

Przełamanie (1918)

Generał Louis Franchet d’Espérey oparł swój plan na dolinie. Gradsko i Krivolak nad Wardarem, około 55 kilometrów za frontem, były najczulszym punktem całej obrony bułgarskiej: zbiegały się tam kolej z Salonik, kolejka wąskotorowa spod Bitoli i drogi łączące oba skrzydła. Zamiast iść na nie wprost, przez wzgórza pod Dojranem, 15 września Serbowie i Francuzi przełamali front w górach pod Dobrym Polem.

Przed świtem 21 września Serbowie zobaczyli z gór łuny płonących wsi i składów w dolinie Wardaru, a wieczorem czoła ich kolumn stanęły nad rzeką. Tej samej nocy bułgarska 1 Armia opuściła pozycje pod Dojranem i Brytyjczycy ruszyli w pościg. 23 września Serbowie sforsowali Wardar, a 24 września Francuzi i Serbowie zajęli Gradsko, gdzie wzięli 19 dział i około 40 lokomotyw. Bułgarski front był rozcięty.

Dalej szło się w górę rzeki. 26 września serbska 1 Armia zajęła Wełes, a 29 września o świcie francuska kawaleria wdarła się do Skopje i odcięła odwrót wojskom niemieckim i bułgarskim stojącym dalej na zachodzie. Wieczorem tego dnia Bułgaria podpisała rozejm w Salonikach. Ofensywa nad Wardarem była pierwszym wyłomem w bloku państw centralnych.