Bułgarzy zajmują Dojran i Gewgeliję

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 11 grudnia 1915 roku, że wojska bułgarskie zajęły Dojran i Gewgeliję, dwa ostatnie miasta serbskiej Macedonii przed granicą grecką. Gewgelija leżała nad Wardarem, przy pierwszej stacji kolei z Salonik na terytorium Serbii, a Dojran nad zachodnim brzegiem jeziora Dojran, na drodze z Salonik do Strumicy. Oba miasta należały do Serbii dopiero od II wojny bałkańskiej, a we wrześniu 1915 roku rząd serbski obiecał je Grecji w zamian za pomoc wojskową. Bułgaria uważała je za swoje. Od października Gewgelija była główną bazą francuskiej Armii Wschodu w Serbii, z koszarami, szpitalami i magazynami. Teraz Francuzi i Brytyjczycy oddali oba miasta, wycofując się do Grecji. Według dostępnych źródeł działo się to w nocy z 11 na 12 grudnia i 12 grudnia, więc wkroczenie Bułgarów nastąpiło najpewniej w tych dwóch dniach.

Ostatnie dni w Serbii

Odwrót przyspieszyły walki pod Kosturino, gdzie 7 i 8 grudnia Bułgarzy zepchnęli brytyjską 10 Dywizję (irlandzką) z jej stanowisk w górach. Generał Maurice Sarrail chciał wycofać wojska za granicę w nocach z 11 na 12 i z 12 na 13 grudnia, ale nie zamierzał się spieszyć. Według brytyjskiej historii oficjalnej odrzucał nalegania podwładnych, bo przed opuszczeniem Gewgeliji chciał wywieźć z tamtejszej stacji wszystkie zapasy. Bułgarzy pokrzyżowali mu ten plan. 10 grudnia, korzystając z mgły, ich małe oddziały przenikały wąwozami coraz głębiej między francuskie pozycje. 11 grudnia o pierwszej po południu czołowy pułk bułgarskiej 11 Dywizji zajął Bogdanci między Gewgeliją a Dojranem. Dowódca francuskiej brygady, która tam stała, dowiedział się o tym dopiero wtedy, gdy we mgle przepadły jego wozy z amunicją. Bułgarzy przecięli też linię telefoniczną do dowództwa dywizji. Francuskie brygady zaczęły się cofać ku Dojranowi i za grecką granicę, nie zawsze uprzedzając o tym Brytyjczyków.

Wieczorem 11 grudnia Brytyjczycy dowiedzieli się, że Francuzi odchodzą, od przechodzącego oficera francuskiego, a potem od kolumn wojska i dział maszerujących drogą. W nocy wojska brytyjskie przeszły do Grecji drogą zatłoczoną francuskimi taborami, uchodźcami i pędzonym bydłem. Jedna kompania 9 Batalionu pułku King’s Own z 22 Dywizji, której dowódca czekał na formalne zluzowanie przez Francuzów, wyruszyła dopiero kwadrans przed pierwszą w nocy i natknęła się w ciemności na odpoczywający przy drodze batalion bułgarski. Wywiązała się walka na bagnety. Uciekło tylko 17 ludzi, a dwóch oficerów i 120 żołnierzy zginęło lub dostało się do niewoli. Według brytyjskiej historii oficjalnej w pierwszych godzinach 12 grudnia wszystkie wojska brytyjskie, które weszły do Serbii, były z powrotem w Grecji.

Gewgelija

Francuzi opuszczali Gewgeliję ostatni. Według francuskiego historyka Jacques’a Ancela ostatnie pułki przeszły przez most na Wardarze przy dźwiękach orkiestry, po czym podpalono koszary i stację, zniszczono tor, a wieczorem 11 grudnia wysadzono most. Według brytyjskiej historii oficjalnej ostatnie francuskie oddziały przekroczyły granicę dopiero późnym wieczorem 12 grudnia. Bułgarskie źródła podają, że armia bułgarska wkroczyła do Gewgeliji 29 listopada według kalendarza juliańskiego, którego Bułgaria wtedy jeszcze używała, czyli 12 grudnia według kalendarza gregoriańskiego. Dla Bułgarów było to wyzwolenie miasta, w którym w większości mieszkała ludność uważana przez nich za bułgarską.

Zatrzymanie na granicy

Za granicą Francuzi i Brytyjczycy nie byli pewni, czy Bułgarzy pójdą za nimi. Grecja obiecała w listopadzie, że nie rozbroi ani nie internuje cofających się wojsk Ententy, ale greckie posterunki na granicy zachowywały się różnie. Na zachód od Wardaru udzielały Francuzom informacji o drogach, a jeden z greckich oficerów twierdził nawet, że ma rozkaz bronić granicy przed Bułgarami. Na wschód od jeziora Dojran nie pozwoliły francuskim patrolom kawalerii na rekonesans. Bułgarzy zatrzymali się jednak na granicy. Według austriackiej historii oficjalnej powstrzymała ich ponowna, usilna prośba niemieckiego Naczelnego Dowództwa. Państwa centralne nie chciały wypchnąć neutralnej Grecji na stronę Ententy, a według historii jednego z francuskich pułków rząd grecki obawiał się, że obecności Bułgarów na greckiej ziemi nie zniosłoby jego społeczeństwo. Bułgarskie dowództwo kilkakrotnie powtarzało ten zakaz swojej 2 Armii. 12 grudnia Sarrail otrzymał przez francuską kwaterę główną w Chantilly wiadomość z tajnego źródła bułgarskiego, że Bułgarzy granicy nie przekroczą.

Cała serbska Macedonia znalazła się w rękach państw centralnych. Francuzi i Brytyjczycy cofali się dalej, do Salonik, gdzie zaczęli budować obóz warowny. Według brytyjskiej historii oficjalnej Brytyjczycy stracili w całej wyprawie do Serbii 1209 zabitych, rannych i zaginionych, niemal wyłącznie z 10 Dywizji, a Francuzi blisko 5 tysięcy. Straty bułgarskie były według tego samego źródła znacznie większe. Od 1916 roku aż do września 1918 roku pod Dojranem miała przebiegać linia frontu.