Castelnau szefem sztabu Joffre'a

10 grudnia 1915 roku generał Noël de Castelnau został szefem sztabu i zastępcą generała Joffre’a. Była to druga w ciągu tygodnia zmiana na szczycie francuskiej armii. Kilka dni wcześniej Joseph Joffre został naczelnym wodzem wszystkich armii francuskich, łącznie z wojskami w Salonikach i nad Dardanelami. Skoro miał teraz kierować wojną na kilku frontach i reprezentować Francję wobec sojuszników, jak na zakończonej 8 grudnia konferencji w Chantilly, potrzebował u boku kogoś, kto odciąży go od codziennego dowodzenia na froncie we Francji. Wybór padł na jednego z najbardziej szanowanych francuskich generałów.

Kim był Castelnau

Sześćdziesięcioczteroletni Castelnau, absolwent Saint-Cyr i weteran wojny 1870 roku, był przed wojną zastępcą szefa Sztabu Generalnego i jednym z autorów francuskiego planu wojny. W sierpniu 1914 roku dowodził 2 Armią w Lotaryngii, a we wrześniu obronił Nancy w bitwie o Grand Couronné, co przyniosło mu przydomek „zbawcy Nancy”. Potem prowadził na północ, w Pikardii i Artois, pierwsze etapy „wyścigu do morza”. Od czerwca 1915 roku dowodził Grupą Armii Środek, a 25 września poprowadził jej wojska do drugiej bitwy w Szampanii. W październiku dostał Wielki Krzyż Legii Honorowej. Wojna zabrała mu trzech synów. Gorliwy katolik i konserwatysta budził nieufność części republikańskiej lewicy, ale w armii cieszył się dużym autorytetem.

Castelnau już na przełomie 1914 i 1915 roku przestrzegał, że bez masy ciężkiej artylerii i amunicji przełamanie niemieckiego frontu jest niemożliwe, i radził, by do tego czasu oszczędzać ludzi. W notatce z 25 października 1915 roku pisał, że wielki wysiłek w Szampanii nie przyniósł oczekiwanych skutków strategicznych: nieprzyjaciel został pobity, ale nie rozbity. Domagał się sporządzenia „bilansu koalicji” i lepszego uzgadniania działań sprzymierzonych.

Rozbieżne daty i zakres władzy

Źródła różnią się co do dnia nominacji. Datę 10 grudnia podaje francuski historyk Victor Giraud, który w 1921 roku opisał wojnę Castelnau na podstawie listów i notatek generała. W zestawieniach przebiegu jego służby widnieje 11 grudnia i tą samą datą opatrzona jest depesza z Paryża, którą „New York Times” wydrukował 12 grudnia. Prawdopodobnie 11 grudnia nominację ogłoszono. Brytyjska chronologia wojny notuje ją z kolei już pod 9 grudnia, czego inne dostępne źródła nie potwierdzają. Dowództwo Grupy Armii Środek Castelnau przekazał 12 grudnia generałowi Fernandowi de Langle de Cary.

Niejasny był też zakres nowego stanowiska. Francuzi nazywali je „szefem sztabu generalnego armii”, a brytyjska historia oficjalna po prostu „szefem sztabu Joffre’a”. Według Giraud Castelnau został zastępcą naczelnego wodza i miał szczególnie kierować działaniami na froncie północno-wschodnim, czyli we Francji. „New York Times” pisał z kolei, że Joffre zachowuje bezpośrednie dowództwo nad armiami wschodu i północnego wschodu. W kwaterze głównej w Chantilly pozostał też dotychczasowy „major général”, czyli szef sztabu w ścisłym sensie, generał Maurice Pellé. Francuskie biografie generała podają, że minister wojny Joseph Gallieni chciał go później postawić na miejscu Joffre’a. Część oficerów z otoczenia naczelnego wodza odnosiła się za to do niego wyraźnie niechętnie.

Pierwsze zadanie

Nowy szef sztabu nie zagrzał długo miejsca w Chantilly. Według Giraud 15 grudnia wyjechał z Paryża do Salonik, by na miejscu ocenić, czy i jak bronić tamtejszego przyczółka. Rosyjski ambasador w Paryżu Aleksandr Izwolski meldował 18 grudnia, że Castelnau wyjechał tam przed dwoma dniami w tajemnicy, bo raporty generała Maurice’a Sarraila nie budziły w Paryżu dużego zaufania. W Macedonii i w Atenach generał spędził kilkanaście dni i do Paryża wrócił 31 grudnia. Prawdziwa próba przyszła w lutym 1916 roku, gdy Niemcy uderzyli pod Verdun. Castelnau pojechał wtedy na miejsce, zdecydował o obronie na prawym brzegu Mozy i powierzył dowództwo generałowi Philippe’owi Pétainowi.