Crna Reka w I wojnie światowej

Crna Reka, w części naszych artykułów Czarna Rzeka, to prawy dopływ Wardaru w serbskiej wtedy Macedonii. Płynie na południe przez równinę na wschód od Bitoli, potem zawraca w ciasnym zakolu i górskim wąwozem dochodzi do Wardaru koło Gradska. Jesienią 1915 roku Francuzi bronili się nad jej dolnym biegiem, czekając na Serbów, którzy nie nadeszli. Od 1916 roku w zakolu stał front, o który walczono w trzech kolejnych latach, aż we wrześniu 1918 roku Bułgarzy je opuścili.

Rzeka, która zawraca

Brytyjski historyk oficjalny Cyril Falls pisał, że Crna Reka zachowuje się wbrew zwyczajom rzek. Na równinie Bitoli jest powolna, kręta i mętna. Pod wsią Brod skręca jednak niemal o 180 stopni, na północ, wchodzi w ponury przełom przez masyw górski i w porze deszczów zamienia się w spieniony potok. Z wąwozu wypływa w najszerszym miejscu doliny Wardaru, u Gradska, gdzie w czasie wojny kolej z Salonik łączyła się z kolejką spod Bitoli.

Kto trzymał zakole, ten osłaniał Bitolę od wschodu i drogę do Prilepu, który leżał w połowie drogi między górnym a dolnym biegiem rzeki. Falls zauważał, że wzgórza wewnątrz zakola były równie skaliste jak reszta gór, choć niższe od tych na wschodzie.

Pętla Wardaru i Crnej Reki (1915)

Pierwszy raz rzeka stała się linią frontu w październiku 1915 roku. Francuska 57 Dywizja, która szła w górę Wardaru na pomoc Serbom, stanęła pod Krivolakiem, kilkanaście kilometrów od ujścia Crnej Reki. Francuzi utworzyli przyczółek na drugim brzegu pod wsią Wozarci, gdzie ocalał most, i na początku listopada przeszli na lewy brzeg, by nacierać na wzgórza z klasztorem Archanioła. Było jednak za późno. Około 10 listopada Bułgarzy zwrócili się przeciw Francuzom, a Serbowie na przełęczy Babuna zostali sami.

20 listopada generał de Lardemelle wycofał wszystkie wojska za Crną Rekę i kazał wysadzić mosty. W bitwie pod Krivolakiem Francuzi trzymali pętlę Wardaru i Crnej Reki do początku grudnia, a potem wymknęli się, zanim Bułgarzy skończyli koncentrację. Rano 4 grudnia Bułgarzy przerzucili przez rzekę mosty na kozłach, ale Francuzi byli już w drodze do Grecji.

Zakole (1916–1917)

Po wrześniowej ofensywie 1916 roku, gdy Serbowie zdobyli Kajmakczałan nad zakolem, Bułgarzy cofnęli się na umocnioną linię wzdłuż rzeki. 5 października zaczęła się bitwa nad Czarną Rzeką i o Bitolę. Serbowie wojewody Živojina Mišicia przedostali się przez rzekę między Brodem a Skočivirem i w błocie, a potem w śniegu, wypierali Bułgarów i przysłane im na pomoc niemieckie bataliony ze wzgórz w zakolu. W połowie listopada obrona pękła i 19 listopada sprzymierzeni weszli do Bitoli, pierwszego miasta Serbii odzyskanego od jesieni 1915 roku.

Front zatrzymał się jednak kilka kilometrów dalej. W zakolu jego najważniejszym punktem było wzgórze 1050, które Niemcy i Bułgarzy trzymali od jesieni 1916 roku. W lutym 1917 roku niemiecki atak odebrał Włochom część ich pozycji na wzgórzu. 9 maja, w ofensywie nazwanej bitwą nad Wardarem, Francuzi, Włosi i Rosjanie uderzyli w zakolu po kilkudniowym ostrzale. Natarcie się załamało, a sami Włosi stracili tego dnia 2400–2700 ludzi. Ostatni atak, 17 maja, też nic nie dał.

Koniec frontu (1918)

Front w zakolu przetrwał prawie dwa lata. Rozstrzygnięcie przyszło z gór na wschód od niego, gdzie 15 września 1918 roku Serbowie i Francuzi przełamali front pod Dobrym Polem. 17 września dowódca bułgarskiej 2 Dywizji bez rozkazu wycofał się za Crną Rekę. Serbska 1 Armia przez kilka dni biła się o przeprawy na dolnym biegu rzeki, ale 20 września nie zdołała jeszcze utrzymać przyczółka.

21 września francuskie i greckie patrole znalazły pozycje w zakolu opuszczone, a włoska 35 Dywizja zajęła wzgórze 1050. Falls pisał, że nawet Włosi, którzy dobrze znali tę twierdzę, zdumieli się wielkością wykutych w skale schronów na północnym stoku, odpornych na każdy ostrzał i oświetlonych elektrycznością. 22 września Serbowie przeszli rzekę i zdobyli nietknięty most pod Wozarci, a 23 września Francuzi weszli do Prilepu. Tydzień później Bułgaria podpisała rozejm.