Bułgaria w I wojnie światowej

Bułgaria dołączyła do państw centralnych jako ostatnia, w październiku 1915 roku, i jako pierwsza z nich wyszła z wojny. 14 października 1915 roku car Ferdynand I ogłosił manifest o wojnie z Serbią, licząc na odzyskanie Macedonii utraconej w 1913 roku. Bułgarzy razem z Niemcami i Austro-Węgrami podbili Serbię, a potem przez prawie trzy lata trzymali front w Macedonii. 29 września 1918 roku, po załamaniu tego frontu, Bułgaria podpisała rozejm w Salonikach, a w południe 30 września ustały walki.

Droga do wojny

W 1912 roku Bułgaria razem z Serbią, Grecją i Czarnogórą walczyła z Turcją w pierwszej wojnie bałkańskiej. Sojusznicy pokłócili się jednak o łupy. W nocy z 29 na 30 czerwca 1913 roku Bułgarzy bez wypowiedzenia wojny uderzyli na Serbów i Greków w Macedonii, a po miesiącu walczyli z pięcioma sąsiadami. Pokój w Bukareszcie z 10 sierpnia 1913 roku odebrał Bułgarii południową Dobrudżę i większość Macedonii. Pragnienie odzyskania Macedonii po tej klęsce podzielała większość społeczeństwa.

Przystąpienie do wojny

Latem 1914 roku wyczerpana Bułgaria ogłosiła neutralność, ale car i premier Wasił Radosławow od początku skłaniali się ku państwom centralnym. O Bułgarię przez rok licytowały się obie strony. Ententa obiecywała wschodnią Trację po linię Enos–Midia i część Macedonii, ale nie mogła dać więcej, nie zrywając z Serbią. Państwa centralne mogły obiecać więcej, bo płaciły cudzym kosztem.

Latem 1915 roku Rosjanie cofali się z Galicji i Polski, a alianci utknęli na Gallipoli. Car uznał, że wygrają Niemcy. 6 września Bułgaria zawarła w Sofii tajny sojusz z Niemcami, który obiecywał jej serbską Macedonię, a w Pszczynie konwencję wojskową. Turcja oddała jej dolinę Maricy z koleją do egejskiego portu Dedeagacz. Późnym wieczorem 22 września car podpisał dekret o powszechnej mobilizacji, choć Radosławow zapewniał o „zbrojnej neutralności”.

Decyzja zapadła w wąskim gronie. O rokowaniach wiedziało niewielu ludzi, a nawet sztab generalny poznał ich cel w ostatniej chwili. 17 września car przyjął przywódców opozycji, w tym chłopskiego trybuna Aleksandyra Stambolijskiego. Opozycja, wśród niej przywódca demokratów Aleksandyr Malinow, ostrzegała cara przed wojną po stronie państw centralnych i przepowiadała drugą narodową katastrofę. Historycy przyznają jednak, że car nie wciągał Bułgarii do wojny wbrew jej woli. Wybór roku 1915 wydawał się racjonalny, bo państwa centralne wygrywały wtedy na wszystkich frontach. 14 października Bułgaria stanęła po stronie państw centralnych i uderzyła na Serbię od wschodu.

Na frontach

Naczelny wódz Nikoła Żekow oddał 1 Armię pod rozkazy feldmarszałka Augusta von Mackensena, który dowodził całą wyprawą na Serbię, a 2 Armia generała Georgiego Todorowa miała wejść do serbskiej Macedonii. W połowie października Bułgarzy przecięli pod Vranje kolej z Niszu do Salonik, 22 października weszli do Skopje, a 5 listopada do Niszu, wojennej stolicy Serbii. W połowie grudnia ostatnie wojska Ententy opuściły serbską Macedonię, a Bułgarzy stanęli na greckiej granicy.

Tam zatrzymali się na żądanie Niemców, którzy nie chcieli popchnąć neutralnej Grecji do obozu Ententy. Pozwoliło to sprzymierzonym umocnić się w Salonikach. W maju 1916 roku wojska bułgarskie i niemieckie zajęły grecki fort Rupel nad Strumą, a w sierpniu bułgarska 1 Armia uderzyła na Serbów pod Floriną. Jesienią sytuacja się odwróciła. W bitwie nad Czarną Rzeką sprzymierzeni zaczęli spychać Bułgarów i Niemców z gór, a 19 listopada weszli do Bitoli, pierwszego odzyskanego serbskiego miasta.

1 września 1916 roku Bułgaria wypowiedziała wojnę Rumunii, by odzyskać Dobrudżę. 6 września 3 Armia generała Stefana Toszewa zdobyła twierdzę Tutrakan, biorąc do niewoli około 28 tysięcy żołnierzy, a 22 października Bułgarzy i Niemcy weszli do Konstancy, głównego portu Rumunii. Zdobycz okazała się jednak gorzka. Pokój w Bukareszcie z maja 1918 roku przyznał Bułgarii tylko południową Dobrudżę z wąskim pasem na północy, bo o resztę targowali się także Turcy. Opinia publiczna uznała to za porażkę.

Na wschodnim skrzydle bułgarska 2 Armia wkroczyła w sierpniu 1916 roku do Macedonii Wschodniej, którą Bułgaria utraciła w 1913 roku. 11 września grecki IV Korpus, otoczony w Kawali, oddał się w ręce Niemców, by nie trafić do bułgarskiej niewoli, a następnego dnia Bułgarzy zajęli miasto. W 1917 roku front macedoński prawie stał. Wiosenna ofensywa generała Sarraila załamała się zarówno nad Wardarem, jak i pod Dojranem, gdzie Bułgarzy odparli Brytyjczyków. 30 maja 1918 roku Grecy zdobyli szturmem bułgarski występ Skra di Legen i wzięli około 2 tysięcy jeńców.

Front wewnętrzny

Za zwycięstwami szły głód, drożyzna i zależność od Niemiec, które wywoziły z kraju żywność. Bułgarskim żołnierzom brakowało żywności i umundurowania, a ich rodziny głodowały. Niemcy, którzy w Macedonii dowodzili dużą częścią frontu, wywozili zboże i zabierali na inne fronty kolejne baterie i bataliony. Bułgaria zajęła serbską Macedonię i dolinę Morawy. Według części historyków bułgarskie okrucieństwa wywołały w 1917 roku powstanie w Toplicy. 21 czerwca 1918 roku car powołał rząd Malinowa, a ustąpił gabinet Radosławowa, który wprowadził Bułgarię do wojny i zawiódł w sprawie Dobrudży.

Koniec wojny i bilans

15 września 1918 roku Serbowie i Francuzi zdobyli grzbiet Dobro Pole, a ofensywa nad Wardarem w kilka dni rozbiła armię bułgarską. Armia się rozpadała. 27 września zbuntowani żołnierze proklamowali w Radomirze republikę i ruszyli na Sofię. Tymczasem rząd Malinowa poprosił o zawieszenie broni i 29 września jego delegaci podpisali rozejm. Bułgaria musiała natychmiast zdemobilizować armię i opuścić zajęte ziemie greckie i serbskie, a około 150 000 żołnierzy stojących na zachód od Skopje miało zostać wydanych Entencie jako zakładnicy. Bunt rozbito pod stolicą 30 września. Rząd obronił ją dzięki wiernym oddziałom, podchorążym szkoły wojskowej i niemieckiej 217 Dywizji, sprowadzonej w pośpiechu z Krymu.

3 października car Ferdynand zrzekł się tronu na rzecz syna Borysa III i wyjechał z kraju. W 1919 roku premierem został przywódca agrariuszy Stambolijski, którego za sprzeciw wobec wojny skazano w 1915 roku na dożywotnie więzienie. 27 listopada 1919 roku Bułgaria podpisała traktat w Neuilly-sur-Seine. Oddała w nim zachodnią Trację Grecji, a z nią dostęp do Morza Egejskiego, południową Dobrudżę Rumunii i skrawki na zachodniej granicy Królestwu Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Musiała zapłacić 2,25 mld franków w złocie reparacji, a jej armia mogła liczyć tylko 20 000 ludzi.

W chwili wejścia do wojny Bułgaria miała pod bronią 616 680 ludzi, ponad 12 procent ludności. Według Departamentu Wojny USA przez całą wojnę pod bronią było 1 200 000 Bułgarów, choć rząd bułgarski podawał tylko 400 tysięcy. Zginęło od 87,5 tysiąca żołnierzy według bułgarskiego Ministerstwa Wojny do 102 tysięcy według zestawienia Ellisa i Coxa. Razem z cywilami straty wyniosły 3,4 procent ludności.