Aleksandyr Malinow

Aleksandyr Malinow przez 35 lat stał na czele bułgarskiej Partii Demokratycznej i trzykrotnie był premierem. Jego pierwszy rząd ogłosił w 1908 roku niepodległość Bułgarii, a drugi, powołany w czerwcu 1918 roku, musiał zakończyć dla niej wielką wojnę. W 1915 roku Malinow należał do przywódców opozycji, którzy ostrzegali cara Ferdynanda przed wojną po stronie państw centralnych i przepowiadali drugą narodową katastrofę. Trzy lata później, gdy przepowiednia się spełniała, car powierzył mu władzę. Malinow nie zdołał wyprowadzić Bułgarii z wojny na własnych warunkach. Po załamaniu frontu w Macedonii jego rząd poprosił o rozejm, stłumił bunt żołnierzy pod Sofią i przyjął abdykację cara. Choć sam był przeciwnikiem sojuszu z Niemcami, to on podpisywał akty klęski kraju, który do niego wprowadzili inni.

Przed wojną

Urodził się 3 maja 1867 roku we wsi Pandakli w Besarabii, w rodzinie tamtejszych Bułgarów, potomków osadników, którzy na początku XIX wieku uciekli spod władzy tureckiej do Rosji. Uczył się w bułgarskim gimnazjum w Bołgradzie i w pensjonacie dla młodzieży bułgarskiej w Mikołajowie, a w 1891 roku ukończył prawo na uniwersytecie w Kijowie. Potem przeniósł się do Bułgarii, gdzie był sędzią, prokuratorem i adwokatem w Płowdiwie. Należał do kręgu młodych intelektualistów skupionych wokół pisarza Aleka Konstantinowa i podobno był pierwowzorem jednej z epizodycznych postaci jego satyry „Baj Ganio”. Jego żona Julia była znaną działaczką bułgarskiego ruchu kobiecego.

Związał się z Partią Demokratyczną Petka Karawełowa, a po jego śmierci w 1903 roku został jej przywódcą. Demokraci byli partią umiarkowanych liberałów, mieszczaństwa i inteligencji, przychylną Rosji. W styczniu 1908 roku książę Ferdynand powierzył Malinowowi rząd. 5 października 1908 roku, w czasie kryzysu bośniackiego, w Wielkim Tyrnowie ogłoszono pełną niepodległość Bułgarii, a Ferdynand przyjął tytuł cara. Rząd Malinowa wprowadził też ordynację proporcjonalną i przygotował zmianę konstytucji z 1911 roku, która poszerzyła uprawnienia monarchy w polityce zagranicznej. W marcu 1911 roku Malinow ustąpił miejsca koalicji narodowców i postępowych liberałów Iwana Geszowa, która wprowadziła kraj do wojen bałkańskich.

Przeciw wojnie (1914–1916)

Po klęsce w drugiej wojnie bałkańskiej rządy objął gabinet Wasiła Radosławowa, bliski Wiedniowi i Berlinowi. Gdy w 1914 roku wybuchła wielka wojna, Malinow należał do zwolenników neutralności. Przestrzegał, że zbliżenie z Niemcami skończy się podporządkowaniem kraju ich gospodarce wojennej, i opowiadał się za porozumieniem z Ententą. Opozycja, w tym demokraci, ostro sprzeciwiała się niemieckiej pożyczce zaciągniętej latem 1914 roku.

Latem 1915 roku car i Radosławow postanowili związać się z państwami centralnymi. 17 września 1915 roku Ferdynand przyjął przywódców opozycji: Geszowa, Malinowa, Stojana Danewa, radykała Najczo Canowa i agrariusza Aleksandyra Stambolijskiego. Ostrzegali go, że Bułgaria będzie musiała walczyć z trzema państwami bałkańskimi i czterema mocarstwami, a to zakończy się drugą katastrofą narodową. Żądali zwołania parlamentu. Car nie zmienił zdania, a kilka tygodni później Bułgaria przystąpiła do wojny z Serbią.

Wobec wojny, która przyniosła Bułgarii Macedonię, opozycja przycichła. Malinow nie ukrywał jednak, że nie chce wojny z Rosją. Gdy w sierpniu 1916 roku do wojny przystąpiła Rumunia, car odciął Radosławowa od świata w swojej rezydencji w górach Riła i nie przyjął Malinowa, który w imieniu opozycji chciał prosić o zwołanie rady koronnej. 1 września Bułgaria wypowiedziała wojnę Rumunii, a tym samym stanęła w otwartej wojnie z Rosjanami walczącymi w Dobrudży.

Rząd ostatniej szansy

Wiosną 1918 roku Bułgaria była wyczerpana. Brakowało żywności i odzieży, w miastach wybuchały zamieszki, a pokój w Bukareszcie nie dał jej całej Dobrudży. W czerwcu ustąpił Radosławow, a 21 czerwca 1918 roku car powołał rząd Malinowa, złożony z demokratów i radykalnych demokratów. Premier objął także ministerstwo spraw zagranicznych, a ministrem finansów został Andrej Lapczew. Według części historyków car wybrał Malinowa właśnie dlatego, że w razie potrzeby mógł on otworzyć drogę do rozmów z Ententą.

W Berlinie zmianę przyjęto z niepokojem. Ludendorff pisał później, że Malinow nie był przyjacielem sojuszu, a niektórzy jego ministrowie otwarcie sprzyjali Entencie. Nowy premier oświadczył jednak, że Bułgaria pozostanie wierna sojusznikom i będzie walczyć dalej. Według bułgarskich opracowań uważał, że Ententa nie zawrze pokoju z Bułgarią na żadnych warunkach poza bezwarunkową kapitulacją, a samodzielne zerwanie z Niemcami, których oddziały i sztaby stały w kraju i na froncie, było niewykonalne. Rząd zabiegał u sojuszników o pomoc i o oddanie Bułgarii całej Dobrudży. Bułgarscy żołnierze nadal czekali na zwycięski pokój, ale w kraju i na froncie narastało zmęczenie wojną.

Klęska i rozejm

15 września 1918 roku wojska Ententy przełamały front pod Dobrym Polem, a ofensywa nad Wardarem w ciągu kilku dni rozbiła armię bułgarską. Sofia prosiła sojuszników o pilną pomoc, ale usłyszała wymijające odpowiedzi. Po naradzie z udziałem cara rząd postanowił prosić o zawieszenie broni. 26 września przez linie brytyjskie przeszedł bułgarski parlamentariusz z listem generała Georgiego Todorowa. Malinow próbował też drugiej drogi: poprosił amerykańskiego chargé d’affaires w Sofii, by przekazał prezydentowi Woodrowowi Wilsonowi apel o pośrednictwo, ale z tej próby nic nie wyszło.

Jednocześnie wybuchł bunt. Rozbite pułki wracały do kraju na własną rękę, a 24 września zbuntowani żołnierze opanowali kwaterę główną w Kiustendile. Rząd Malinowa wypuścił z więzienia Stambolijskiego i jego towarzysza Rajka Daskałowa, licząc, że uspokoją żołnierzy. Stało się odwrotnie: 27 września w Radomirze Daskałow proklamował republikę, a kilka tysięcy żołnierzy ruszyło na Sofię. Rząd obronił stolicę dzięki wiernym oddziałom, podchorążym szkoły wojskowej i niemieckiej 217 Dywizji, sprowadzonej w pośpiechu z Krymu. 30 września buntowników rozbito pod Władają, a 2 października wojska rządowe odzyskały Radomir.

Delegacja wysłana przez Malinowa, z Lapczewem na czele, przyjechała 28 września do Salonik. Generał Louis Franchet d’Espérey nie zgodził się na żadne targi, a z Sofii przyszło polecenie, by zawrzeć porozumienie na takich warunkach, na jakie zdołają. Późnym wieczorem 29 września podpisano rozejm w Salonikach. Bułgaria jako pierwsza z państw centralnych wyszła z wojny. Wiadomość o jej prośbie przyczyniła się do tego, że kilka dni później Ludendorff zażądał rozejmu także dla Niemiec.

Abdykacja cara

Sprzymierzeni dawali do zrozumienia, że oczekują odejścia Ferdynanda. Według bułgarskiego historyka Georgiego Markowa car próbował jeszcze namówić wojskowych do zamachu stanu i dalszej wojny, ale mu odmówiono. 3 października 1918 roku wieczorem przyjął Malinowa, oznajmił mu, że abdykuje, i podpisał manifest, który premier kontrasygnował. Markow przytacza gorzką uwagę Ferdynanda, że kiedyś w tym gabinecie przyjmował dymisje swoich premierów, a teraz premier przyjmuje jego dymisję. Carem został 24-letni Borys III, a rząd Malinowa pozostał u władzy. W październiku i listopadzie zagraniczne agencje rozpowszechniały wiadomości o republice chłopskiej i abdykacji Borysa, ale były one fałszywe.

17 października Malinow przebudował gabinet w szeroką koalicję. Ministerstwo spraw zagranicznych objął przywódca narodowców Teodor Teodorow, a do rządu weszli też szeroki socjalista Janko Sakyzow i przedstawiciel agrariuszy Canko Cerkowski. Premier zatrzymał resort sprawiedliwości. Rząd demobilizował armię i przyjmował wojska sprzymierzonych, które zgodnie z rozejmem mogły przechodzić przez kraj. Najboleśniejsza okazała się sprawa Dobrudży. W listopadzie, po powrocie Rumunii do wojny, Rumuni zaczęli przejmować z poparciem Ententy także południową Dobrudżę, którą Bułgaria straciła w 1913 roku. 28 listopada 1918 roku Malinow podał się na znak protestu do dymisji. Nowy rząd utworzył Teodorow, a wojska bułgarskie opuściły Dobrudżę na początku grudnia.

Po wojnie

Malinow pozostał jednym z przywódców parlamentarnej opozycji. W 1922 roku, za rządów Stambolijskiego, trafił z innymi przywódcami opozycji do więzienia. Po zamachu stanu z 9 czerwca 1923 roku wszedł do obozu Porozumienia Demokratycznego Aleksandyra Cankowa, ale już w 1924 roku wrócił do opozycji. W 1931 roku stworzona przy jego udziale koalicja Blok Ludowy wygrała wybory, a Malinow po raz trzeci został premierem. Po kilku miesiącach, według części źródeł z powodu słabego zdrowia, oddał urząd partyjnemu koledze Nikole Muszanowowi i został przewodniczącym parlamentu. Zmarł 20 marca 1938 roku w Sofii, podczas przedwyborczego wiecu. Jego imię nosi jeden z bulwarów stolicy i stacja sofijskiego metra.

Ocena

Bułgarscy historycy widzą w Malinowie jednego z najbardziej konsekwentnych demokratów i parlamentarzystów epoki, polityka umiarkowanego, który w 1915 roku trafnie przewidział skutki wojny u boku Niemiec. Jego nazwisko kojarzy się przede wszystkim z ogłoszeniem niepodległości w 1908 roku. Krytycy zwracają uwagę, że w 1918 roku zabrakło mu woli i możliwości, by wyprowadzić Bułgarię z wojny, zanim zrobiła to klęska. Przez trzy miesiące jego rząd zapewniał sojuszników o wierności i dopiero rozbicie frontu zmusiło go do prośby o rozejm, zawartej na warunkach podyktowanych przez zwycięzców.

Inni podkreślają, że pole manewru premiera było znikome. Ententa nie zamierzała nagradzać Bułgarii za zmianę obozu, a kraj był pełen niemieckich wojsk i zależny od niemieckiej pomocy. W tych warunkach rząd Malinowa zrobił to, co było możliwe: szybko zawarł rozejm, obronił stolicę przed buntem, przeprowadził zmianę na tronie bez rewolucji i oddał władzę w chwili, gdy zwycięzcy zaczęli przesądzać o granicach. To w dużej mierze dzięki temu Bułgaria, choć pokonana, uniknęła wstrząsów rewolucyjnych, jakie w tym czasie przeżywały Rosja, Węgry i Niemcy.