Powstanie w Kłajpedzie

10 stycznia 1923 roku około tysiąca uzbrojonych ludzi w cywilnych ubraniach, z opaskami z literami MLS (ochotnik Litwy Mniejszej), przekroczyło granicę między Litwą a Krajem Kłajpedzkim. Oficjalnie byli to powstańcy, którzy przyszli z pomocą miejscowym Litwinom uciskanym przez obcych. W rzeczywistości byli to żołnierze armii litewskiej, kadeci szkoły wojskowej i członkowie Związku Strzelców Litewskich, a całą akcję w tajemnicy przygotował rząd w Kownie. Tego samego dnia bez walki zajęli Szyłokarczmę i Pogegi. Celem była Kłajpeda, jedyny port, przez który Litwa mogła się dostać do morza.

Kraj nad Niemnem

Kraj Kłajpedzki, pas ziemi na północ od Niemna z miastem, które Niemcy nazywali Memel, należał przed wojną do Prus Wschodnich. W 1915 roku na kilka dni zajęli go Rosjanie. Na mocy traktatu wersalskiego Niemcy zrzekły się go na rzecz mocarstw sprzymierzonych, a w lutym 1920 roku przybył francuski batalion strzelców alpejskich i przejął go pod zarząd w imieniu Ententy. Miasto było niemieckie, wieś w dużej części litewska. Niemieckie środowiska, a z nimi francuski wysoki komisarz Gabriel Petisné, skłaniały się ku utworzeniu wolnego państwa na wzór Gdańska. Petisnégo Niemcy i Litwini oskarżali przy tym o politykę przychylną Polsce.

Sprawa Kłajpedy splotła się ze sporem o Wilno. Polska delegacja na konferencji pokojowej popierała w 1919 roku przyłączenie Kłajpedy do Litwy, licząc na związek Litwy z Polską. Po zajęciu Wilna przez oddziały Żeligowskiego mocarstwa podsuwały Kownu różne kompromisy, a wśród nich zamianę „Kłajpeda za Wilno”. Litwini je odrzucali. Rada Ambasadorów, która miała rozstrzygnąć o losie kraju na początku 1923 roku, skłaniała się, jak się spodziewano w Kownie, do rozwiązania niekorzystnego dla Litwy. 20 listopada 1922 roku rząd premiera Ernestasa Galvanauskasa postanowił na tajnym posiedzeniu sięgnąć po siłę.

Akcja Budrysa

Dowodził oficer litewskiego kontrwywiadu Jonas Polovinskas, który przybrał bardziej pruskolitewsko brzmiące nazwisko Budrys. Według litewskiego wykazu oddział specjalnego przeznaczenia liczył 40 oficerów, 584 żołnierzy i 455 strzelców, a na miejscu dołączyło do niego około 300 ochotników z Kraju Kłajpedzkiego. Podzielono go na trzy grupy: najsilniejsza szła na Kłajpedę, druga na Pogegi, by obsadzić granicę z Niemcami, trzecia na Szyłokarczmę. 9 stycznia Najwyższy Komitet Ocalenia Litwy Mniejszej, któremu przewodniczył Martynas Jankus, ogłosił w Szyłokarczmie przejęcie władzy w kraju. Litwini wiedzieli, że Niemcy nie będą się sprzeciwiać: Berlin wolał Kłajpedę w rękach słabej Litwy niż pod wpływem Francji i Polski, a broń dla powstańców kupiono w Niemczech. Moment był dobrze wybrany. Uwaga Francji była zajęta okupacją Zagłębia Ruhry, która zaczęła się w tych samych dniach.

Do 11 stycznia powstańcy panowali nad całym krajem z wyjątkiem samej Kłajpedy, której broniło około 250 żołnierzy francuskich i niemiecka policja. Petisné odmówił kapitulacji. Szturm 15 stycznia trwał krótko. Zginęło w nim 12 Litwinów i kilka innych osób, wśród nich francuscy żołnierze i niemiecki policjant, po czym Petisné zgodził się na zawieszenie broni, a Francuzi zostali w koszarach. Do portu przypłynęły wkrótce okręty francuskie i brytyjski krążownik, ale nie interweniowały.

Polska i Kłajpeda

Polska protestowała, ale nie chciała ryzykować wojny. Minister spraw zagranicznych Aleksander Skrzyński zareagował powściągliwie, za co w kraju krytykowano go za rzekome zaniedbanie polskich interesów. Mocarstwa przyjęły tę postawę przychylnie. W lutym Rada Ambasadorów uznała prawa Litwy do Kraju Kłajpedzkiego, pod warunkiem nadania mu autonomii i zapewnienia Polsce dotychczasowych praw do korzystania z portu. Ostatecznie sprawę uregulowała konwencja kłajpedzka podpisana w Paryżu w 1924 roku. Budrys był w latach 1924–1925 gubernatorem Kraju Kłajpedzkiego.