Początek brytyjskiej ofensywy na Al-Kut

13 grudnia 1916 roku brytyjska artyleria nad Tygrysem przez dwie godziny ostrzeliwała tureckie okopy na lewym brzegu rzeki, a I Korpus markował przeprawy i przygotowania do szturmu na pozycję Sannajjat. Był to podstęp. Po zmroku wojska generała Fredericka Stanleya Maude’a zaczęły nocny marsz na prawym brzegu, ku kanałowi Szatt al-Hajj, na południe od Al-Kutu. Brytyjska chronologia wojny notuje pod 13 grudnia początek ofensywy nad Tygrysem. Brytyjska historia oficjalna (Moberly, The Campaign in Mesopotamia, t. III) datuje początek bitwy na 14 grudnia, gdy przed świtem kawaleria i piechota przekroczyły Szatt al-Hajj. Oba dni należą do tej samej operacji: 13 grudnia był dniem zmyłki i wymarszu, a 14 grudnia pierwszym dniem natarcia.

Osiem miesięcy po kapitulacji

Od kapitulacji Al-Kutu 29 kwietnia 1916 roku front nad Tygrysem stał w miejscu. Maude, który w sierpniu objął naczelne dowództwo, przez jesień porządkował tyły: rozbudowywał żeglugę rzeczną i bazę w Basrze, kładł kolejkę polową z Szejk Saad ku frontowi, ściągnął z Anglii nowe pontony i z dwóch brygad kawalerii stworzył dywizję. Według historii oficjalnej miał teraz do dyspozycji około 3,5 tysiąca kawalerzystów, 45 tysięcy piechurów i 174 działa w dwóch korpusach: I Korpusie generała Alexandra Cobbe’a i III Korpusie generała Williama Marshalla. Siły tureckie nad Tygrysem oceniał na około 20 tysięcy karabinów i 70 dział. Według tureckiego sztabu generalnego w rzeczywistości XVIII Korpus miał tylko około 10,5 tysiąca karabinów i 50 dział.

Turcy trzymali na prawym brzegu dwa przyczółki: okopy w poprzek zakola Chudajra na północny wschód od miasta i występ na południe od Al-Kutu, nad dolnym biegiem Szatt al-Hajj. Ich komunikacje biegły wzdłuż frontu, w górę Tygrysu. Maude uznał, że jeśli stanie nad Szatt al-Hajj, będzie mógł zagrozić tym komunikacjom, a sam nie narazi własnych. 10 grudnia wydał rozkaz operacyjny, a pogoda przez kolejne trzy dni sprzyjała przygotowaniom. Szef Imperialnego Sztabu Generalnego, generał William Robertson, zgodził się na operację, ale zakazywał Maude’owi akcji, które przyniosłyby duże straty bez odpowiedniego zysku.

Noc z 13 na 14 grudnia

13 grudnia artyleria obu korpusów i kanonierki rzeczne ostrzeliwały pozycje na lewym brzegu, a I Korpus przeciął zasieki przed Sannajjat, jakby szykował szturm. O 17.00 wysunięta kwatera główna Maude’a stanęła pod Sinn Abtar. Namioty miały stać do zmroku, by nie zdradzić ruchu, a nocą dywizja kawalerii generała Crockera ruszyła spod Arab Village na biwak na południe od Sinn Abtar. O północy 14 Dywizja trzymała linię wzdłuż obniżenia Dudżajla, a 13 Dywizja, świeżo przybyła z Al-Amary, stała w pobliżu Imam al-Mansur.

Przed świtem 14 grudnia kawaleria doszła do brodu pod Basrugiją, a 40 Brygada do Atabu i obie przekroczyły Szatt al-Hajj, nie napotykając oporu. Kanał okazał się w wielu miejscach płytki, a saperzy postawili na nim do południa dwa mosty. Kawaleria posunęła się na północ i po południu podeszła pod turecki most na Tygrysie pod Szumranem, w górę rzeki od Al-Kutu. Lotnicy, którzy przed świtem próbowali zbombardować ten most, nie trafili. W nocy pilot brytyjskiego samolotu spostrzegł jednak, że Turcy rozbierają most i holują go parowcem w górę rzeki. Bombardował holownik do rana, a łodzie raz po raz odrywały się i dryfowały na brzeg. Turcy zostali bez mostu na Tygrysie aż do 17 grudnia.

Pierwsze dni kosztowały niewiele. Do wieczora 15 grudnia Brytyjczycy stracili 398 ludzi, prawie wszystkich drugiego dnia, gdy patrole wymacały silnie obsadzone okopy w zakolu Chudajra i na występie nad Szatt al-Hajj. Szybkiego rozstrzygnięcia nie było. Maude musiał wypierać Turków z prawego brzegu okop po okopie, w deszczu i błocie, przez całą zimę. Dopiero 23 lutego 1917 roku jego wojska sforsowały Tygrys pod Szumranem, a następnego dnia Turcy opuścili Al-Kut.