Bitwa pod Istabulat

21 i 22 kwietnia 1917 roku pod Istabulat, na prawym brzegu Tygrysu około 20 kilometrów linią kolejową na południe od Samarry, wojska generała Alexandra Cobbe’a stoczyły jedną z najcięższych bitew wiosennej kampanii w Mezopotamii. Brytyjska chronologia wojny zapisuje ją pod 22 kwietnia jako potyczkę pod Istabulat (Action of Istabulat), trwającą dwa dni. Naprzeciw Brytyjczyków stał turecki XVIII Korpus, który od potyczki pod Muszahidą cofał się wzdłuż linii kolejowej z Bagdadu do Samarry. Tym razem Turcy postanowili się bronić. Jeńcy zeznali później, że pozycja pod Istabulat miała być ich główną linią obrony nad Tygrysem na całe gorące lato.

Pozycja nad kanałem

Turecka linia biegła od Tygrysu na przestrzeni około czterech kilometrów, przecinając kanał Dudżajl i tor kolejowy, a potem skręcała pod kątem prostym i ciągnęła się jeszcze około dziesięciu kilometrów wzdłuż kolei. Kanał, szeroki na kilka metrów i głęboki na blisko dwa, był poważną przeszkodą, a jego wysokie wały przygotowano do prowadzenia ognia z boku. Na północ od kanału wznosiły się dwie reduty. Brytyjczycy oceniali siły obrońców na około 7,5 tysiąca karabinów i ponad 30 dział. Według Moberly’ego, autora brytyjskiej historii oficjalnej kampanii mezopotamskiej, walczyło tu piętnaście batalionów tureckiej 51 i 52 Dywizji, liczących po 500–600 ludzi. XVIII Korpusem dowodził w zastępstwie pułkownik Şevket Bej.

Generał Frederick Stanley Maude uważał, że wojska po drugiej stronie są mocno wstrząśnięte, i kazał Cobbe’owi rozprawić się z nimi jak najszybciej. Cobbe miał cztery brygady piechoty, siedem szwadronów kawalerii i 76 dział, ale wszystkie jego oddziały były osłabione. Postanowił uderzyć na lewe skrzydło Turków wzdłuż kanału, gdzie nierówny teren dawał osłonę, a woda była blisko. Na otwartej, kamienistej równinie na południe od kanału nie dałoby się w upale dostarczyć żołnierzom wody.

Pierwszy dzień

21 kwietnia o 5.05 rano, po kilku minutach ostrzału, 21 Brygada 7 Dywizji ruszyła do natarcia. Szkocki 2 batalion Black Watch szedł lewym skrzydłem wzdłuż kanału, a 1/8 batalion Gurkhów prosto na redutę A. Przed siódmą Gurkhowie zdobyli redutę, a potem razem ze Szkotami wdarli się do reduty B. Turecki kontratak wyparł ich z niej, ale żołnierze zebrali się i odbili jej wschodnią część, którą utrzymali do wieczora. Na południe od kanału 92 Pułk Pendżabski zajął stację Istabulat, a 19 Brygada z 1 batalionem Seaforth Highlanders i 28 Pułkiem Pendżabskim przeszła trzy kilometry otwartej równiny pod ciężkim ogniem i przed 7.30 zdobyła około 700 metrów tureckich okopów.

Dalej się nie udało. Turecka artyleria przez cały dzień celnie ostrzeliwała brytyjską piechotę, a w upale lotnicy nie mogli wskazać baterii własnym działom. Dowódcy Black Watch i Gurkhów uznali, że nowy szturm z reduty nie ma szans. Brytyjski urzędnik i historyk Arnold Wilson pisał, że szalała burza piaskowa, a walki były równie zacięte jak wszystkie wcześniejsze w tej kampanii. Prawie wszystkie oddziały cierpiały z pragnienia.

Drugi dzień

W nocy Turcy w porządku wycofali się na drugą, przygotowaną wcześniej pozycję, kilka kilometrów dalej. Brytyjczycy odnaleźli ich dopiero koło południa 22 kwietnia, a kurz i silny wiatr uniemożliwiały obserwację. O 16.00, pod osłoną ostrzału artylerii, 2 batalion pułku Leicestershire i 51 Pułk Sikhów uderzyły przy rzece. Pomagały im działa wysunięte przez Brytyjczyków na lewy brzeg Tygrysu, które ostrzeliwały turecką pozycję z boku. Żołnierze z Leicestershire w pół godziny zdobyli swój cel, wzięli ponad 300 jeńców, a ścigając uciekających, opanowali siedem tureckich dział. Wysunęli się jednak za daleko i silny kontratak zepchnął ich z powrotem, a działa wróciły w ręce Turków. Na lewo od nich 56 Pułk Strzelców z trudem odpierał tureckie kontrataki, ostrzeliwany z boku zza nasypu kolejowego. Porucznik John Graham, którego obsługa karabinów maszynowych prawie cała padła, kilkakrotnie ranny sam przenosił karabin przez okopy pod ogniem. Otrzymał za ten dzień Krzyż Wiktorii.

Na lewym skrzydle oddział około czterdziestu jeźdźców z 32 Pułku Lansjerów, wspierany przez cztery samochody pancerne, zaszarżował na turecką pozycję. Lansjerzy dotarli do okopów prawie bez strat i Turcy zaczęli uciekać lub się poddawać, ale samochody nie zdołały przejechać przez teren, a artyleria musiała przerwać ogień. Turcy się zebrali i niemal wybili oddział. Zginął jego dowódca, pułkownik Griffith, i dwóch innych oficerów. Wilson i Moberly piszą, że szarża odciągnęła nacisk od piechoty w krytycznej chwili.

Bilans

Walki trwały do późnego wieczora, ale w nocy Turcy znów się wycofali, tym razem na północ, za Samarrę. Kolumna Cobbe’a straciła w dwóch dniach 2228 ludzi, głównie w batalionach 7 Dywizji. Brytyjczycy pochowali 491 tureckich zabitych i wzięli do 23 kwietnia prawie 700 jeńców. Według informacji zebranych później Turcy stracili w walkach 18, 21 i 22 kwietnia ponad 3,7 tysiąca ludzi. Moberly zauważa, że XVIII Korpus bronił się pod Istabulat o wiele zacieklej, niż Maude się spodziewał, a zdobycie umocnionej pozycji w dwudniowych walkach w skrajnym upale było dużym osiągnięciem. Rano 23 kwietnia Brytyjczycy ruszyli na Samarrę, nie napotykając już oporu.