Brytyjczycy ruszają ku Zakaspiu

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 19 lipca 1918 roku początek brytyjskich operacji w Zakaspiu, czyli w rosyjskim obwodzie zakaspijskim, położonym między Morzem Kaspijskim a Amu-darią, na ziemiach dzisiejszego Turkmenistanu. Tego dnia żaden brytyjski żołnierz nie przekroczył jednak granicy. Brytyjski badacz Michael Sargent, który opisał te wydarzenia na podstawie dokumentów India Office, podaje, że 19 lipca z Meszhedu wyruszył ku granicy rosyjskiej oddział liczący około 200 żołnierzy. Według brytyjskiej historii oficjalnej kampanii mezopotamskiej F.J. Moberly’ego było to 175 żołnierzy 19 Pułku Pendżabskiego z sekcją karabinów maszynowych. Oddział miał stanąć w Muhammadabadzie (dzisiejszym Dargazie), perskim miasteczku tuż przy granicy, skąd najłatwiej było wejść do Zakaspia, a jeden pluton poszedł do Ghuczanu. Droga przez góry zajęła dwa tygodnie i do Muhammadabadu żołnierze dotarli dopiero 2 sierpnia.

Wysłał ich generał major Wilfrid Malleson, ten sam, który w 1916 roku dowodził brygadą w walkach pod Kilimandżaro. Pod koniec czerwca wyjechał z Simli, a 16 lipca, po długiej podróży przez Persję Wschodnią, dotarł do Meszhedu, w którym od wiosny stały wojska kordonu wschodnioperskiego. Jego misja wojskowa miała obserwować rosyjską Azję Środkową i przeciwdziałać niemieckim i tureckim agentom, którzy próbowali dotrzeć do Afganistanu. Już 25 czerwca rząd brytyjski przydzielił Indiom odpowiedzialność za Persję Południową i Wschodnią, Zakaspie i Turkiestan. Instrukcje Mallesona nie przewidywały jednak interwencji zbrojnej na terytorium rosyjskim. Przesunięcie oddziału nad granicę planowano w pierwszej połowie lipca, ale czekano z nim na przybycie generała. 17 lipca, gdy Malleson wysłał pierwszy raport z Meszhedu, India Office poleciło mu przyspieszyć wymarsz i w razie sposobności wysyłać brytyjskich oficerów lub oddziały za granicę, by skupiać siły przychylne Entencie.

Tymczasem za granicą sytuacja gwałtownie się zmieniła. Kolejarze na linii z Krasnowodska do Aszchabadu od dawna buntowali się przeciw bolszewickiej władzy w Taszkencie, stolicy Turkiestańskiej Republiki Radzieckiej. Taszkent wysłał do Zakaspia Frołowa, szefa miejscowej Czeki, który ogłosił stan wojenny i kazał rozstrzelać kilku przywódców robotników. Gdy pojechał dalej, do Kyzył-Arwatu, kolejarze zastrzelili jego i część jego straży, według Sargenta 12 lipca. W Aszchabadzie robotnicy powstali 11 i 12 lipca, a według Charlesa Ellisa, brytyjskiego oficera i uczestnika późniejszych walk, 14 lipca utworzyli rząd, komitet wykonawczy pod przewodnictwem robotnika i eserowca Fiodora Funtikowa. Brytyjczycy nazywali go zwykle rządem mienszewickim, choć zasiadali w nim także eserowcy. Za Aszchabadem poszły Krasnowodsk i Merw, a zatrzymanych tam komisarzy bolszewickich rozstrzelano. Brytyjczycy w Meszhedzie dowiedzieli się o przewrocie z opóźnieniem. Jeszcze 15 lipca attaché wojskowy, pułkownik Redl, meldował tylko, że w Turkiestanie wyczuwa się zbliżający się ruch antybolszewicki.

Brytyjczyków niepokoiło przede wszystkim to, co działo się za Morzem Kaspijskim. Turcy, którzy 10 lipca zajęli Kurdamir, zbliżali się do Baku, a w Londynie i Simli obawiano się, że razem z Niemcami przeprawią się do Krasnowodska i koleją transkaspijską ruszą w stronę Afganistanu i Indii. Na stacjach Zakaspia leżały też ogromne zapasy turkiestańskiej bawełny, cennego surowca wojennego. Wywiad Mallesona działał już po drugiej stronie granicy. Na początku lipca do Zakaspia wyruszył oficer polityczny Reginald Teague-Jones, a agenci w przebraniu perskich kupców odwiedzali Aszchabad i Baku.

Wymarsz z 19 lipca okazał się pierwszym krokiem do wojny z bolszewikami. 24 lipca wojska Taszkentu zaatakowały nad Amu-darią siły rządu aszchabadzkiego i zepchnęły je pod Bajramały. Rząd zwrócił się wtedy o pomoc do Mallesona, który zgłosił to do Indii 1 sierpnia. 11 sierpnia dwa karabiny maszynowe Pendżabczyków przekroczyły granicę, by wesprzeć Zakaspijczyków, a 19 sierpnia Malleson podpisał porozumienie z rządem w Aszchabadzie. Sargent zwraca uwagę, że zgodę na wysyłanie żołnierzy za granicę według uznania dowódców na miejscu dano w drugiej połowie lipca, mniej więcej dwa tygodnie przed lądowaniem wojsk generała Poole’a w Archangielsku.