Brytyjczycy zajmują Meszhed

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 3 marca 1918 roku, że Meszhed, główne miasto perskiej prowincji Chorasan, zajęły wojska brytyjskiego kordonu wschodnioperskiego. W indeksie chronologia oznacza jednak tę datę jako przybliżoną. Brytyjski badacz Michael Sargent, który opisał tę sprawę na podstawie dokumentów India Office, pisze tylko, że wzmacniany kordon „do 14 marca” dotarł do Meszhedu. Naczelny wódz w Indiach, generał Charles Monro, w raporcie z 1919 roku stwierdził ogólnie, że odejście Rosjan zmusiło „na początku roku” do przesunięcia kordonu na północ aż po Meszhed. Nie było to zresztą zdobycie miasta w zwykłym sensie. Persja pozostawała państwem neutralnym, nikt o Meszhed nie walczył, a żołnierze z Indii przychodzili na miejsce Rosjan, którzy od 1915 roku pilnowali północnej części kordonu.

Meszhed był jednym z najważniejszych miast Persji. Mieści się w nim sanktuarium imama Rezy, ósmego imama szyitów, do którego pielgrzymowano z całego szyickiego świata. Miasto leżało blisko granicy z rosyjskim Turkiestanem i z Afganistanem, na drogach do Heratu i do rosyjskiej Azji Środkowej. Na mocy porozumienia angielsko-rosyjskiego z 1907 roku północny Chorasan należał do rosyjskiej strefy wpływów. Rosjanie trzymali w Meszhedzie konsulat generalny z eskortą kozacką, a wiosną 1912 roku ich artyleria ostrzelała sanktuarium imama, w którym schronili się buntownicy. Brytyjczycy mieli tu własny konsulat generalny, swój najważniejszy punkt obserwacyjny dla Chorasanu, wschodniego Afganistanu i rosyjskiej Azji Środkowej.

Po rewolucji bolszewickiej rosyjskie oddziały w Chorasanie rozprzęgały się tak samo jak cała armia. Nowa władza w Piotrogrodzie w odezwie do muzułmanów Rosji i Wschodu z 3 grudnia 1917 roku (20 listopada st. st.) ogłosiła, że układ o podziale Persji jest zerwany, i obiecała wycofać z niej wojska. Według wspomnień brytyjskiego oficera Charlesa Ellisa, który latem 1918 roku służył w Meszhedzie, kozacy stali do niedawna w Birdżandzie, Torbat-e Hejdarije i samym Meszhedzie. Na początku stycznia Londyn zgodził się, by Indie przejęły cały kordon. Brytyjska historia oficjalna kampanii mezopotamskiej F.J. Moberly’ego wyjaśnia, że miał on nadal odcinać Afganistan od niemieckich i tureckich agentów. Od Birdżandu na północ prowadziła zbudowana przez Rosjan droga do Meszhedu i dalej do granicy w Badżgiranie. Zaopatrzenie szło z Kwety koleją, która według Percy’ego Sykesa dotarła do granicy perskiej właśnie wiosną 1918 roku, a dalej ciężarówkami, przez ponad 400 mil, czyli około 650 kilometrów.

Źródła nie mówią dokładnie, ilu żołnierzy weszło do Meszhedu i kiedy. W kwietniu 1918 roku wojska kordonu rozciągały się według brytyjskich raportów od Saindaku na granicy Beludżystanu aż po Meszhed. W mieście działali konsul generalny, podpułkownik Grey, i brytyjski attaché wojskowy, pułkownik Redl. W kwietniu rząd Indii posłał mu do pomocy czterech oficerów wywiadu, którzy mieli zbierać wiadomości o Turkiestanie, ale na razie nie wolno im było przekraczać granicy. Brytyjczyków niepokoili zwłaszcza jeńcy wojenni. Według ówczesnych szacunków w rosyjskiej Azji Środkowej przebywało ponad 30 tysięcy jeńców niemieckich i austro-węgierskich, i obawiano się, że bolszewicy w Taszkencie dadzą im broń.

Meszhed stał się wkrótce bazą dla dalszych działań. W lipcu przybył tam generał Wilfrid Malleson z misją wojskową, a w sierpniu żołnierze 19 Pułku Pendżabskiego przekroczyli granicę Zakaspia, by wesprzeć antybolszewicki rząd w Aszchabadzie. Według Monro wojska z Indii w Persji Wschodniej liczyły pod koniec 1918 roku około 4 tysięcy żołnierzy, w tym sześć szwadronów kawalerii i trzy i pół batalionu piechoty.