Bitwa pod Bajramały

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 15 sierpnia 1918 roku „akcję pod Bairam Ali” w Zakaspiu: wojska antybolszewickiego rządu w Aszchabadzie zostały tam pobite przez bolszewików. Sama data nie jest pewna. Brytyjska historia oficjalna kampanii mezopotamskiej F.J. Moberly’ego oraz Michael Sargent, który oparł się na tomie Moberly’ego o operacjach w Persji, podają, że bolszewicy uderzyli 12 sierpnia. Charles Ellis, uczestnik późniejszych walk w Zakaspiu, pisze o 13 sierpnia. Najpóźniejszą datę, 15 sierpnia, przyjęła brytyjska komisja nazewnictwa bitew i część nowszych opracowań. Wszystkie relacje zgadzają się jednak co do przebiegu walki.

Rząd aszchabadzki, który w lipcu przejął władzę w obwodzie zakaspijskim, od początku walczył o przetrwanie. Jego oddziały ruszyły ku Amu-darii, ale pod koniec lipca wojska Turkiestańskiej Republiki Radzieckiej rozbiły je pod Czardżujem (według Sargenta 24 lipca, według źródeł rosyjskich 28 lipca). Zakaspijczycy cofnęli się koleją na pozycję tuż na wschód od Bajramały, na skraju oazy Merwu. Przerażony komitet w Aszchabadzie zwrócił się o pomoc do brytyjskiej misji generała Wilfrida Mallesona w Meszhedzie. 7 sierpnia Malleson przyjął wysłannika Zakaspijczyków, który prosił przede wszystkim o natychmiastowe wysłanie dwóch karabinów maszynowych na front. Generał się zgodził, a według Ellisa 8 sierpnia dowództwo w Indiach pozwoliło mu udzielić rządowi aszchabadzkiemu ograniczonej pomocy wojskowej i finansowej.

11 sierpnia (według Ellisa dzień wcześniej) sekcja dwóch karabinów maszynowych 19 Pułku Pendżabskiego wyszła z Muhammadabadu, przekroczyła granicę rosyjską pod stacją Artyk na kolei zakaspijskiej i pojechała pociągiem pod Bajramały. Towarzyszył jej major W.H. Bingham, który miał zbadać sytuację na froncie. Zaraz potem, według Moberly’ego następnego dnia, bolszewicy zaatakowali. Mieli w pierwszej linii około tysiąca ludzi i drugie tyle lub więcej w odwodzie. Mniej więcej tysiąc żołnierzy zakaspijskich, w większości Turkmenów, stawiło tylko słaby opór i zaczęło uciekać. Według oficjalnej relacji rządu zakaspijskiego odwrót nie zamienił się w klęskę tylko dzięki Hindusom. Strzelali, dopóki lufy nie rozgrzały się tak, że nie dało się ich dotknąć, i mieli zadać nieprzyjacielowi około 350 strat. Dwóch żołnierzy indyjskich zostało rannych, a jeden z karabinów maszynowych trzeba było porzucić, bo dwaj ludzie, którzy próbowali go wynieść, poparzyli się o rozgrzaną broń.

Rozbite wojska zakaspijskie wycofały się pociągami pancernymi i innymi składami wzdłuż linii kolejowej przez Merw aż do stacji Duszak, według Ellisa blisko 160 kilometrów na tyły. Sekcja karabinów maszynowych wróciła do Muhammadabadu, jak meldowano, wyłączona z walki przez straty i grypę. Bolszewicy odzyskali w ten sposób dostęp do żyznej oazy nad Murgabem, z której Aszchabad czerpał żywność, i do linii kolejowej prowadzącej do twierdzy Kuszka przy granicy afgańskiej.

Choć była to niewielka potyczka, miała znaczenie, które wykraczało daleko poza Zakaspie. Według Sargenta właśnie wtedy zaczął się udział Brytyjczyków w walkach w Zakaspiu, a Ellis zauważa, że po raz pierwszy w Azji Środkowej starli się z Rosjanami żołnierze brytyjsko-indyjscy, choć nie z powodu dawnej rywalizacji obu imperiów, lecz wobec wspólnego wroga, Turków i Niemców. Klęska skłoniła rząd aszchabadzki do szybkiego zawarcia sojuszu z Mallesonem, podpisanego 19 sierpnia, a generał zaczął przerzucać za granicę kolejne kompanie Pendżabczyków.