Samochody rentgenowskie Marii Skłodowskiej-Curie

Jesienią 1914 roku Maria Skłodowska-Curie, dwukrotna laureatka Nagrody Nobla, wyruszyła z Paryża do szpitali na zapleczu frontu samochodem wyposażonym w aparat rentgenowski. Towarzyszyli jej lekarz wojskowy i siedemnastoletnia córka Irena, jej pierwsza asystentka. Pierwszy taki pojazd był gotowy pod koniec października. Według części relacji 1 listopada uczona pojechała nim do szpitala w okolicach Creil na północ od Paryża, choć wojskowi początkowo patrzyli na jej pomysł niechętnie. Inne źródła mówią ogólnie o pierwszej podróży na front w październiku lub jesienią 1914 roku. Tak zaczęła się służba radiologiczna, która do końca wojny pomogła lekarzom zbadać setki tysięcy rannych.

Wybuch wojny zastał Marię Curie w Paryżu, w świeżo ukończonym gmachu Instytutu Radowego. Jej współpracownicy poszli do wojska. Na początku września, gdy Niemcy zbliżali się do stolicy i rząd przenosił się do Bordeaux, uczona zawiozła tam pociągiem w ołowianym pojemniku cały francuski zapas radu do badań, jeden gram, i zostawiła go w bankowym sejfie. Sama wróciła do Paryża. Uznała, że najbardziej przyda się ojczyźnie z wyboru, wykorzystując promieniowanie rentgenowskie. Prześwietlenie pozwalało znaleźć w ciele rannego kulę albo odłamek i zobaczyć złamaną kość, zanim chirurg zacznie operować. Bez niego lekarze szukali pocisków na oślep, a wielu rannym amputowano kończyny, które można było uratować. Tymczasem większość szpitali, zwłaszcza tych blisko frontu, nie miała żadnego aparatu.

Curie zebrała sprzęt z paryskich laboratoriów i przekonała władze, by pozwoliły jej organizować wojskowe pracownie radiologiczne. Została kierowniczką służby radiologicznej Czerwonego Krzyża. Pieniądze na pierwszy samochód dało dobroczynne stowarzyszenie kobiet Union des Femmes de France. Kolejne auta podarowali zamożni znajomi, warsztaty przerabiały je na furgonetki, a producenci aparatury dawali urządzenia. Prąd do lampy rentgenowskiej wytwarzała prądnica napędzana silnikiem samochodu, więc ekipa nie potrzebowała sieci elektrycznej. Pojazd mógł podjechać do każdego szpitala polowego i w krótkim czasie uruchomić w nim pracownię rentgenowską. Uczona, która dotąd wykładała o promieniach X tylko teoretycznie, nauczyła się w pośpiechu anatomii, obsługi aparatów, prowadzenia samochodu i jego naprawy.

Żołnierze szybko nazwali te samochody „małymi Curie” (petites Curies). W grudniu 1914 roku, na prośbę armii belgijskiej, Maria i Irena pojechały własnym samochodem do Veurne na skrawku Belgii, którego Niemcy nie zdołali zająć w bitwie nad Yser. Do końca wojny uczona zorganizowała flotę około 20 samochodów i około 200 stałych pracowni radiologicznych w szpitalach. Od 1916 roku w Instytucie Radowym szkoliła kobiety na techniczki radiologiczne. Według najczęściej podawanych danych przeszkoliła ich około 150. Sama prowadziła samochody i badała rannych, a Irena po roku praktyki samodzielnie kierowała pracownią frontową. Szacuje się, że w czasie wojny we francuskich pracowniach rentgenowskich zbadano ponad milion rannych, choć sama Curie podawała pod koniec 1918 roku liczbę około 900 tysięcy. Ani matka, ani córka nie były należycie chronione przed promieniowaniem.