Dymisja Johna Frencha

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 15 grudnia 1915 roku, że marszałek polny sir John French zrezygnował ze stanowiska naczelnego dowódcy armii brytyjskich we Francji. Dowodził Brytyjskim Korpusem Ekspedycyjnym od pierwszych dni wojny, od sierpnia 1914 roku, gdy liczył on sześć dywizji piechoty, do jesieni 1915 roku, gdy we Francji i Flandrii stało ich już blisko czterdzieści. Formalnie złożył dymisję sam. W rzeczywistości zmusił go do niej rząd premiera Herberta Henry’ego Asquitha, a do jego upadku przyczynili się także jego najbliżsi podwładni.

Spór o odwody spod Loos

Bezpośrednią przyczyną była bitwa pod Loos. 25 września 1915 roku 1 Armia generała Douglasa Haiga przełamała pierwszą pozycję niemiecką, ale odwody, które French trzymał we własnych rękach daleko za frontem, przyszły za późno, a dwie niedoświadczone dywizje Nowych Armii rozbito następnego dnia. Haig uważał, że to French przegrał bitwę, i mówił to otwarcie: byłemu ministrowi wojny Richardowi Haldane’owi, którego Kitchener przysłał po bitwie do Francji, królowi Jerzemu V, który w październiku odwiedził front, i swoim korespondentom w Londynie. Szef sztabu Frencha, generał William Robertson, od dawna pisał do Londynu, że naczelny dowódca zmienia zdanie z dnia na dzień i snuje nierealne plany. Gdy 2 listopada ogłoszono raport Frencha z przebiegu bitwy, w którym twierdził, że oddał odwody Haigowi już o 9.30, Haig zażądał sprostowania i spór stał się sprawą polityczną.

Do tego dochodziły zarzuty starsze i ogólniejsze. Brytyjska historia oficjalna Jamesa Edmondsa, życzliwa Frenchowi, przypomina, że w 1915 roku Neuve-Chapelle, druga bitwa pod Ypres, Aubers, Festubert i Loos kosztowały ogromne straty, a nie zachwiały Niemcami. French, który skończył 63 lata, miał kłopoty z sercem i lekarz co pewien czas kładł go na kilka dni do łóżka. Rząd i król doszli do wniosku, że nie poradzi sobie z dowodzeniem znacznie większą armią, która miała walczyć w 1916 roku.

Jak go odwołano

Według Edmondsa sprawa dymisji zajmowała gabinet przez dwa miesiące. Lord Herbert Kitchener, minister wojny, był w listopadzie nad Dardanelami, a jego obowiązki pełnił sam Asquith. 23 listopada premier rozmawiał z Haigiem. Biografowie Frencha opisują, że Asquith wysłał następnie do marszałka jego starego przyjaciela, wicehrabiego Eshera, z wiadomością, że musi odejść, ale nie zostanie zdymisjonowany: dostanie tytuł para i nowe stanowisko naczelnego dowódcy wojsk w kraju. French chciał jednak usłyszeć to od premiera osobiście. 29 listopada Asquith powiedział mu w Londynie, że pierwszy krok musi zrobić on sam. Na początku grudnia minister Walter Long przekazał mu telefonicznie, że dymisja jest konieczna. Według tych relacji list Frencha z rezygnacją dotarł do premiera 6 grudnia, a French zdążył jeszcze reprezentować Wielką Brytanię na konferencji sojuszniczych sztabów w Chantilly, obradującej od 6 do 8 grudnia.

Edmonds podaje nieco inny przebieg. Pisze, że to 15 grudnia Esher przybył do kwatery głównej w Saint-Omer z wiadomością od premiera, a French bez wahania przyjął ofiarowane mu stanowisko i tytuł, przyznając, że choć sam nie odczuwa skutków wysiłku wojny, inni mogą to oceniać inaczej. Z tą wersją zgadza się data w brytyjskiej chronologii. Różnie podaje się też dzień ogłoszenia dymisji: według części źródeł 15 grudnia, według innych prasa podała ją 17 grudnia. Większość opracowań przyjmuje, że French złożył dowództwo w południe 18 grudnia. Dzień później objął je Haig.

French do końca próbował wpłynąć na wybór następcy. Rekomendował Robertsona, a nie Haiga, którego obwiniał o intrygi. Rząd postawił jednak na dowódcę 1 Armii, który od początku wojny dowodził wojskami na froncie.

Co dalej

French wrócił do Anglii i jako pierwszy objął nowe stanowisko naczelnego dowódcy wojsk w kraju (Commander-in-Chief, Home Forces). Odpowiadał za obronę Wysp przed inwazją, szkolenie oddziałów i obronę przeciwlotniczą. 1 stycznia 1916 roku otrzymał tytuł wicehrabiego French of Ypres. Nowe stanowisko uważał jednak za degradację i do końca życia pozostał zgorzkniałym krytykiem Haiga. W 1918 roku został lordem namiestnikiem Irlandii, a w 1922 roku hrabią Ypres.