Noyon w I wojnie światowej

Noyon, stare biskupie miasto nad Oise z gotycką katedrą, było przez dwa i pół roku najbliższym Paryża punktem niemieckiego frontu, niespełna sto kilometrów od stolicy. Było więc ważnym punktem strategicznym. Francuzi odzyskali je w marcu 1917 roku, gdy Niemcy cofnęli się na Linię Hindenburga, stracili rok później w czasie wielkiej ofensywy wiosennej i odbili w sierpniu 1918 roku, w ruinie.

Wojna przychodzi do miasta (1914)

W ostatnich dniach sierpnia 1914 roku przez Noyon cofał się Brytyjski Korpus Ekspedycyjny, którego kwatera główna stała tu w dniach 26–28 sierpnia. Tuż za nim szła niemiecka 1 Armia Alexandra von Klucka, która 30 sierpnia skręciła na południowy wschód, w stronę Noyon i Compiègne. Data zajęcia miasta nie jest pewna: brytyjska chronologia podaje 26 sierpnia, francuskie źródła 30 sierpnia, a opis brytyjskiego cmentarza wojskowego w Noyon 1 września.

Po bitwie nad Marną Niemcy cofnęli się nad Aisne, a pod Noyon zaczął się wyścig do morza. Od 17 września francuska 6 Armia nacierała wzdłuż Oise w stronę miasta, a nowa 2 Armia generała Noëla de Castelnau próbowała obejść niemieckie skrzydło w pierwszej bitwie w Pikardii. Brytyjska chronologia notuje, że Francuzi weszli do Noyon 21 września, a Niemcy odbili je 25 września, ale ten epizod jest słabo udokumentowany. Pewne jest, że front ustalił się kilka kilometrów na zachód i południe od miasta, między Lassigny a Oise.

„Niemcy są w Noyon” (1914–1917)

Gdy front zastygł, w okolicach Noyon tworzył wielki występ wbity w głąb Francji. Joseph Joffre chciał go odciąć uderzeniami z dwóch stron, z Artois i z Szampanii, ale natarcie w Szampanii, prowadzone od grudnia 1914 do marca 1915 roku, nie przełamało frontu. Georges Clemenceau aż do odejścia Niemców przypominał czytelnikom swojego dziennika krótkim zdaniem: „Niemcy są w Noyon”.

Okupacja skończyła się w marcu 1917 roku, w czasie odwrotu na Linię Hindenburga. Przez kilka dni Niemcy zalewali drogi wokół miasta i wysadzali mosty, a 18 marca weszła do niego francuska kawaleria i lekkie oddziały z armii generała Émile’a Fayolle’a.

W przeciwieństwie do Péronne Noyon nie zostało zburzone. Niemcy zebrali w nim, a także w Nesle i Ham, ludność cywilną z okolicy, prawie same dzieci, matki i starców. Według brytyjskiej historii oficjalnej chcieli się w ten sposób pozbyć „zbędnych gąb”, a niemal wszystkich zdolnych do pracy wywieźli za nową linię. Przeludnione i głodne miasto po trzydziestu miesiącach okupacji witało francuskich żołnierzy, a 24 marca odwiedził je prezydent Raymond Poincaré.

Druga okupacja i zniszczenie (1918)

Rok później Noyon znów leżało na drodze niemieckiej ofensywy. W czasie operacji Michael 18 Armia generała Oskara von Hutiera przełamała 25 marca 1918 roku linię francuskich posiłków i wieczorem weszła do miasta, w którym płonęły porzucone brytyjskie składy. Mieszkańcy, wyzwoleni zaledwie rok wcześniej, znów uciekali na południe. Bitwa pod Noyon skończyła się dzień później pod wzgórzem Mont Renaud, a 18 Armia skierowała główne siły na zachód, ku Montdidier i Amiens.

Przez pięć miesięcy Noyon leżało na linii frontu, a francuska artyleria z okolicznych wzgórz obróciła je w ruinę. Spłonęły dachy katedry. W czerwcu Niemcy uderzyli na zachód od miasta, między Montdidier a Noyon, w bitwie nad Matz, ale po pierwszym sukcesie zatrzymał ich kontratak generała Charles’a Mangina.

W sierpniu armie Mangina i Georges’a Humberta uderzyły między Oise a Aisne w drugiej bitwie pod Noyon. 29 sierpnia 1918 roku francuska 3 Armia Humberta odbiła miasto, a nazajutrz zajęła górujące nad nim wzgórza. Ten drugi dzień część francuskich źródeł uznaje za datę ostatecznego wyzwolenia. Francuzi zastali Noyon zniszczone w około 80 procentach, z zaminowanymi ulicami i budynkami publicznymi.

Po wojnie

Z 1800 domów, które Noyon liczyło w 1914 roku, tylko 23 nadawały się do zamieszkania. Miasto odbudowano, starając się zachować jego dawny, malowniczy charakter, a odbudowa katedry trwała wiele lat. W 1920 roku Noyon otrzymało Legię Honorową.