Druga ofensywna bitwa pod Verdun

Druga ofensywna bitwa pod Verdun to francuskie natarcie z sierpnia 1917 roku, w którym armia francuska, trzy miesiące po fali buntów, pokazała, że znów potrafi skutecznie atakować. 20 sierpnia 1917 roku o świcie, po ponad tygodniowym ostrzale z blisko trzech tysięcy dział, osiem dywizji 2 Armii generała Adolphe’a Guillaumata uderzyło po obu brzegach Mozy na północ od Verdun. Jeszcze tego samego dnia odbiły wzgórze Mort-Homme z niemieckimi tunelami, las Avocourt, las Corbeaux, Cumières, wzgórze Talou i wzgórze 344, o które w 1916 roku obie strony walczyły miesiącami. W następnych dniach padły Samogneux i Regnéville, a 24 sierpnia wzgórze 304. Do 8 września Francuzi wzięli około 10 300 jeńców. Natarcie było wzorcowym przykładem nowej metody generała Philippe’a Pétaina: krótkiego uderzenia z ograniczonym celem, w którym artyleria miała wykonać jak najwięcej pracy za piechotę.

Nazwa i daty

Nazwa pochodzi z brytyjskiej chronologii wojny, na której opiera się nasza oś czasu. Za francuskim nazewnictwem bitew chronologia liczy walki z 1916 roku jako „bitwę obronną pod Verdun” i pierwszą bitwę ofensywną (od 24 października do 18 grudnia 1916), a „drugą bitwę ofensywną” datuje na okres od 20 sierpnia do 15 grudnia 1917 roku. Przyjmujemy te daty, choć to umowna rama. Główne natarcie trwało od 20 do 26 sierpnia, a ostatnie większe akcje zaczepne Francuzi przeprowadzili 7–8 września. Francuska Wikipedia kończy bitwę 18 września, gdy wstrzymano działania zaczepne, a angielskojęzyczne opracowania, na przykład angielska Wikipedia, piszą o walkach od 20 do 26 sierpnia i o kolejnych akcjach we wrześniu. Później, do listopada, na prawym brzegu toczyły się już tylko walki lokalne: niemieckie kontrataki i francuskie wypady. Francuzi mówią też po prostu o bitwie pod Verdun z 1917 roku (bataille de Verdun de 1917) albo o „oswobodzeniu Verdun” (dégagement de Verdun). Kres bitwy według nazewnictwa zbiega się w czasie z wyjazdem Guillaumata, który w połowie grudnia 1917 roku objął dowództwo wojsk alianckich na froncie salonickim.

Tło

Po klęsce ofensywy Nivelle’a i wybuchu buntów w armii francuskiej generał Pétain, od 15 maja 1917 roku wódz naczelny, odłożył myśl o wielkiej ofensywie przełamującej. W dyrektywie nr 1 z 19 maja nakazał natarcia z ograniczonymi celami, starannie przygotowane, z masą ciężkiej artylerii, tak by oszczędzać piechotę. Według często przytaczanych słów zamierzał „czekać na Amerykanów i czołgi”. Żołnierze potrzebowali jednak zwycięstwa, by odzyskać wiarę we własne siły, a alianci, przede wszystkim Brytyjczycy, którzy 31 lipca rozpoczęli trzecią bitwę pod Ypres, oczekiwali od Francji, że będzie wiązać niemieckie siły. Pétain zaplanował więc kilka lokalnych uderzeń. Pierwszym, największym, było natarcie pod Verdun.

W bitwie pod Verdun jesienne kontrnatarcia z 1916 roku odzyskały forty Douaumont i Vaux, ale nie cały utracony teren. Na lewym brzegu Mozy Niemcy nadal trzymali wzgórza Mort-Homme i 304, zdobyte wiosną 1916 roku za cenę ogromnych strat, a na prawym wzgórze Talou i wzgórze 344. Z nich obserwowali francuskie tyły i drogi wiodące do miasta. Przez rok umocnili te pozycje. Za Mort-Homme wykopali tunele, którymi bezpiecznie dowozili zaopatrzenie i przerzucali piechotę: tunel Kronprinz, tunel Bismarck z kilkunastoma wyjściami i tunel Gallwitz, nazwany od dowódcy niemieckiej 5 Armii, generała Maxa von Gallwitza. Na prawym brzegu zbudowali cztery pozycje obronne.

W 1917 roku Niemcy kilkakrotnie atakowali na lewym brzegu, między innymi w styczniu i marcu. Na przełomie czerwca i lipca, gdy armia francuska zmagała się z buntami, zdobyli część stoków wzgórza 304 i wysunięte pozycje w lesie Avocourt. 17 lipca Francuzi kontratakiem odebrali około kilometra okopów, ale 1 sierpnia Niemcy odzyskali większość tego terenu. Dowództwo francuskie uznało, że trzeba skończyć z tymi wahaniami i jednym uderzeniem odebrać Niemcom punkty obserwacyjne wokół Verdun, odsuwając ich artylerię od węzła dróg i linii kolejowych przy mieście.

Przygotowania

Natarcie przygotowywała 2 Armia Guillaumata, która od grudnia 1916 roku trzymała front pod Verdun, pod nadzorem generała Émile’a Fayolle’a, dowódcy Grupy Armii Centrum. Do uderzenia wyznaczono cztery korpusy: na lewym brzegu XIII Korpus generała Lindera i XVI Korpus generała Corvisarta, na prawym XV Korpus generała de Fonclare’a i XXXII Korpus generała Passagi. Szerokość frontu natarcia źródła podają różnie, od około 18 do około 25 km. Według przewodnika Michelin w pierwszej linii stanęło osiem dywizji. Wśród nich była Dywizja Marokańska z Pułkiem Marszowym Legii Cudzoziemskiej.

Francuzi zgromadzili artylerię w skali dotąd niespotykanej. Według angielskojęzycznych opracowań było to około 1280 dział polowych, 1520 ciężkich i 80 najcięższych, łącznie około 2880 luf. Sam XVI Korpus, atakujący na froncie szerokim na około 4 km, miał według francuskich relacji 610 dział, czyli jedno na 7 metrów frontu, a do tego najcięższe działa i dwie haubice kalibru 400 mm, które miały rozbić tunele pod Mort-Homme. Odbudowano i poszerzono do 6 metrów ponad 30 km dróg dla dowozu amunicji, położono nowe odcinki kolejek wąskotorowych, a w schronach przygotowano tysiące prycz. Nad polem bitwy działało szesnaście eskadr myśliwskich, które osłaniały samoloty rozpoznawcze i balony obserwacyjne. Lotnicy wykonali tysiące zdjęć niemieckich pozycji, z których sporządzano panoramy rozdawane w pułkach. Piechota ćwiczyła na tyłach, na terenie urządzonym na wzór pola bitwy, marsz tuż za zaporą ogniową, oznaczaną chorągiewkami.

Zaskoczenia strategicznego nie dało się osiągnąć. Niemcy widzieli przygotowania i wzmocnili obronę: według francuskiego rozpoznania liczba ich baterii wzrosła ze 150 do około 400, a w przeddzień natarcia na lewym brzegu stały cztery niemieckie dywizje, na prawym pięć, a w odwodzie kolejne pięć. Niemcy często ostrzeliwali francuskie pozycje nowym gazem bojowym, iperytem, i przeprowadzali ataki, które miały zakłócić przygotowania. Ogień kontrbateryjny Francuzi otworzyli 11 sierpnia, a ostrzał niszczący dwa dni później. Natarcie wyznaczono na 17 sierpnia, ale z powodu złej pogody, która uniemożliwiała obserwację lotniczą, przesunięto je na 20 sierpnia. 17 i 19 sierpnia cała artyleria dwukrotnie pozorowała ogień, jaki miał towarzyszyć natarciu, by zmylić Niemców. Według francuskiego generała i historyka Guy François natarcie pochłonęło w ciągu siedmiu dni około 4 milionów pocisków, czyli około 120 tysięcy ton stali, co kosztowało około 700 milionów ówczesnych franków.

Przebieg

20 sierpnia

W nocy z 19 na 20 sierpnia francuska artyleria zasypała niemieckie baterie pociskami gazowymi, a Niemcy odpowiedzieli ostrzałem francuskich linii, dróg i wąwozów pociskami gazowymi. Oddziały szturmowe szły na pozycje wyjściowe w maskach, po omacku, przez gęstą chmurę. O 4.40, o świcie, piechota ruszyła do ataku za ruchomą zaporą ogniową. Niemcy, ogłuszeni nocnym ostrzałem, w wielu miejscach nie zdążyli wyjść ze schronów, a ich ogień zaporowy, według francuskich relacji, odezwał się za późno.

Na lewym brzegu, na skrajnym lewym skrzydle, 25 Dywizja z XIII Korpusu przeszła przez las Avocourt i wzięła według przewodnika Michelin około 750 jeńców. Sąsiednia 26 Dywizja utknęła jednak przed wzgórzem 304: jej 121 Pułk Piechoty, ostrzeliwany z wzgórza z karabinów maszynowych, został kontratakiem odrzucony na pozycje wyjściowe. XIII Korpus wziął tego dnia około 1200 jeńców, ale sam stracił według francuskiej relacji 86 oficerów i 3050 żołnierzy, w dużej części lekko rannych i zatrutych gazem. Znacznie lepiej poszło XVI Korpusowi. 31 Dywizja zdobyła szczyt Mort-Homme pierwszym skokiem i opanowała wyjścia tunelu Kronprinz. Dywizja Marokańska generała Degoutte’a zajęła las Corbeaux i Cumières, które Legia Cudzoziemska pod dowództwem podpułkownika Paula Rolleta zdobyła, jak podaje przewodnik Michelin, śpiewając popularną piosenkę „La Madelon”. W tunelu Gallwitz bronił się jeszcze przez dobę oddział około 600 Niemców. Po południu Legia, wychodząc daleko poza wyznaczone cele, uderzyła na Côte de l’Oie (Gęsie Wzgórze) nad Mozą. XVI Korpus wziął 20 sierpnia ponad 3800 jeńców, kilkadziesiąt dział i 120 karabinów maszynowych.

Na prawym brzegu 126 Dywizja z XV Korpusu zdobyła wzgórze Talou, przez pół roku 1916 ziemię niczyją między liniami, oraz wsie Champneuville, Neuville i Champ. Atak na Samogneux odłożono do następnego dnia, bo przygotowanie artyleryjskie wydawało się za słabe. 123 Dywizja odbiła wzgórze 344, choć jej 412 Pułk poniósł ciężkie straty przed okopami nad wzgórzem 326. Dalej na wschód 42 i 165 Dywizja z XXXII Korpusu przed południem zajęły część lasu Fosses, las Chaume i ferme Mormont. Niemieckie kontrataki od strony lasu Caures rozbił ogień zaporowy. W nocy niemieckie samoloty zbombardowały francuskie szpitale polowe w Vadelaincourt i Les Monthairons, zabijając i raniąc kilkadziesiąt osób.

21–26 sierpnia

21 sierpnia o 5.00 126 Dywizja zaatakowała Samogneux i po dwóch godzinach zajęła wieś, a Legia Cudzoziemska wzięła Regnéville. Część opracowań podaje inną datę zdobycia Samogneux, ale francuskie relacje i przewodnik Michelin mówią o 21 sierpnia. 23 sierpnia oddział 165 Dywizji zdobył umocnienie Nassau, które oparło się atakowi pierwszego dnia. Na lewym brzegu artyleria XIII Korpusu przez trzy dni i trzy noce ostrzeliwała wzgórze 304. 24 sierpnia o 4.50 ruszyła 26 Dywizja i w ciągu dwóch godzin zajęła wzgórze, z którego Niemcy w większości się wycofali, zostawiając tylko straże tylne. Wieczorem Francuzi poszli dalej, zdobyli dawne umocnienia Palavas i Lorraine i doszli do strumienia Forges, ponad 2 km od pozycji wyjściowych. Francuska Wikipedia w artykule o samym wzgórzu podaje, że odzyskano je 20 sierpnia, ale relacje francuskich jednostek, przewodnik Michelin i większość opracowań mówią o 24 sierpnia. 26 sierpnia XXXII Korpus natarciem od ferme Mormont po las Chaume doszedł do południowego skraju wsi Beaumont. Od 20 do 26 sierpnia Francuzi wzięli według przewodnika Michelin 9500 jeńców, 30 dział, 100 moździerzy okopowych i 242 karabiny maszynowe.

Wrzesień–grudzień

Lewy brzeg był już bezpieczny, a francuska pierwsza linia stanęła nad strumieniem Forges. Na prawym brzegu sytuacja była trudniejsza. Oddziały XXXII Korpusu stały za blisko niemieckich okopów i pod okiem niemieckich obserwatorów na wzgórzach między Bezonvaux a Ornes, a Niemcy raz po raz kontratakowali. Według amerykańskiego historyka Roberta Doughty’ego utrzymanie terenu zdobytego w sierpniu okazało się bardziej kosztowne niż jego zdobycie. 7 września natarcie XV Korpusu się nie powiodło, ale 8 września dwie dywizje XXXII Korpusu za cenę ciężkich strat zdobyły las Fosses i grzbiet Caurières. 9 września kilka niemieckich dywizji uderzyło z rozkazem odbicia wzgórza 344 za wszelką cenę. Według przewodnika Michelin broniąca wzgórza od końca sierpnia 14 Dywizja odparła ten atak. Według innych relacji Niemcy na krótko zajęli wzgórze, ale francuski kontratak przywrócił dawną linię. Guillaumat i Passaga chcieli iść dalej, by odebrać Niemcom ostatnie punkty, z których widzieli Verdun, ale Pétain i Fayolle nie chcieli nowej bitwy na wyniszczenie i według francuskiej Wikipedii 18 września działania zaczepne wstrzymano. Niemcy ponawiali ataki na prawym brzegu, między innymi 2 i 10 października, a od końca października do początku listopada pod ferme Les Chambrettes i w lesie Fosses. 25 listopada, po pięciogodzinnym huraganowym ostrzale, dwie francuskie dywizje przeprowadziły na odcinku szerokim na około 4 km wielki wypad, zniszczyły linię niemieckich bunkrów i wróciły na swoje pozycje.

Straty

Według historyczki Elizabeth Greenhalgh w sierpniowym natarciu Francuzi wzięli około 11 tysięcy jeńców, a sami stracili około 14 tysięcy ludzi, w tym 4470 zabitych i zaginionych. Francuska Wikipedia podaje dla okresu od 20 do 27 sierpnia 4730 zabitych i zaginionych oraz 9630 rannych. Wielu rannych zatruło się gazem. Do 8 września, według francuskich zestawień, do niewoli trafiło 10 300 Niemców, a Francuzi zdobyli 30 dział i około 250 karabinów maszynowych. Pełnych danych o stratach niemieckich nie udało się nam znaleźć. Walki we wrześniu i późniejsze niemieckie kontrataki kosztowały obie strony kolejne tysiące ludzi.

Znaczenie

Natarcie odebrało Niemcom niemal wszystko, co jeszcze trzymali z terenu zdobytego w 1916 roku. Mort-Homme i wzgórze 304, symbole najkrwawszych walk na lewym brzegu, wróciły w ręce francuskie, a francuska pierwsza linia przesunęła się według francuskich relacji około 11 km na północ od miasta. Z terenu zdobytego w lutym 1916 roku Niemcy utrzymali już tylko pas na prawym brzegu, z ruinami Beaumont i wzgórzami wokół Ornes.

Większe znaczenie miał jednak sam sukces. Było to pierwsze duże natarcie armii francuskiej od kwietniowej klęski i od buntów. Zakończyło się powodzeniem przy umiarkowanych stratach i potwierdziło, że metoda Pétaina działa: ograniczony cel, przygniatająca przewaga artylerii, staranne rozpoznanie lotnicze i drobiazgowo przećwiczony atak. Erich Ludendorff pisał w pamiętnikach, że armia francuska szybko otrząsnęła się z przygnębienia. Krytycy Pétaina zwracali uwagę, że takie natarcia pochłaniały ogromne ilości amunicji i pieniędzy, a na dłuższą metę nie mogły rozstrzygnąć wojny. Sierpniowe natarcie pod Verdun pozostało jednak, obok zdobycia fortu La Malmaison na Chemin des Dames w październiku 1917 roku, najbardziej znanym przykładem francuskich natarć z ograniczonym celem z tego roku. W uznaniu zasług Pułk Marszowy Legii Cudzoziemskiej otrzymał na sztandar krzyż Legii Honorowej, a nazwy „Verdun 1917” i „Mort-Homme 1917” wpisano na sztandary wyróżnionych pułków.