Moza w I wojnie światowej

Moza, po francusku Meuse, a po niderlandzku Maas, płynie z płaskowyżu Langres na północ, przez francuskie Ardeny i Belgię, do Holandii. W czasie wojny była jedną z osi frontu zachodniego. Na jej brzegach stały twierdze Liège, Namur i Verdun, a jej dolina była jedną z głównych dróg z Niemiec w głąb Belgii i Francji. W 1914 roku Niemcy sforsowali rzekę w kilka tygodni, przez następne cztery lata front przecinał ją pod Verdun, a w 1918 roku Amerykanie stoczyli nad nią swoją największą bitwę.

Przeprawy (sierpień 1914)

Pierwszym celem niemieckiej inwazji na Belgię było Liège z jego mostami na Mozie. 4 sierpnia Belgowie wysadzili mosty w Visé i Argenteau, a działa fortu Pontisse rozbiły most z łodzi, który niemiecka kawaleria próbowała tam sklecić. Liège, otoczone pierścieniem dwunastu fortów, przez niemal dwa tygodnie wstrzymywało marsz Niemców. Miasto i jego mosty padły 7 sierpnia, ale ostatnie forty skapitulowały dopiero 16 i 17 sierpnia. W bitwie pod Liège zaczęła się wojna na zachodzie.

Dalej w górę rzeki leżał Namur, u ujścia Sambry. Niemcy zdobyli go ciężką artylerią w pięć dni, a ostatnie forty poddały się 25 sierpnia. Na południe od Namuru, w widłach Sambry i Mozy, stała francuska 5 Armia. 15 sierpnia I Korpus obronił most w Dinant, ale 23 sierpnia saska 3 Armia Maxa von Hausena sforsowała rzekę pod tym miastem i zagroziła skrzydłu Francuzów, którzy przegrywali bitwę pod Charleroi.

W samym Dinant Sasi, przekonani, że strzelają do nich cywile, rozstrzelali tego dnia 674 mieszkańców, a w kolejnych dniach zniszczono około dwóch trzecich budynków miasta. Była to jedna z najgorszych zbrodni inwazji.

We Francji, między Mézières a Stenay, francuska 4 Armia po klęsce w Ardenach wycofała się za Mozę i wysadziła mosty. W bitwie nad Mozą 25–28 sierpnia odpierała przeprawy niemieckiego centrum, aż dostała rozkaz dalszego odwrotu. Mézières zostało w rękach niemieckich do listopada 1918 roku, a we wrześniu 1914 roku przeniesiono tam Naczelną Kwaterę Główną.

Verdun i występ Saint-Mihiel (1914–1917)

Po bitwie nad Marną front ułożył się tak, że przecinał Mozę na północ od Verdun. Twierdza tworzyła wysunięty łuk, a 24 września 1914 roku Bawarczycy zajęli Saint-Mihiel nad Mozą, w połowie drogi między Verdun a Toul. Powstał występ, który przerwał kolej wzdłuż Mozy i zostawił Verdun z jedną linią kolejową i drogą do Bar-le-Duc.

21 lutego 1916 roku Erich von Falkenhayn uderzył na wschodnim brzegu Mozy. Celem były wzgórza nad rzeką, z których niemiecka artyleria panowałaby nad polem bitwy. Ponieważ francuskie działa z lewego brzegu raziły Niemców z boku, w marcu natarcie rozszerzono na zachodni brzeg, na wzgórza Mort-Homme i 304. Bitwa pod Verdun trwała do 18 grudnia i była najdłuższą bitwą tej wojny.

Philippe Pétain zaopatrywał obrońców Świętą Drogą z Bar-le-Duc, a obie strony straciły łącznie około 700 tysięcy ludzi. Jesienią Francuzi odbili forty na prawym brzegu, a w sierpniu 1917 roku, w drugiej ofensywnej bitwie pod Verdun, także Mort-Homme i wzgórze 304.

Ostatnia ofensywa (1918)

12 września 1918 roku amerykańska 1 Armia Johna Pershinga uderzyła na występ, który Niemcy trzymali od czterech lat. W bitwie pod Saint-Mihiel Amerykanie i Francuzi zlikwidowali go w dwa dni i według raportu Pershinga wzięli prawie 16 tysięcy jeńców.

Dwa tygodnie później, 26 września, ta sama armia ruszyła na północ w korytarzu między Mozą a Argonnami. Celem ofensywy Moza-Argonne były koleje przez Sedan i Mézières, od których zależało zaopatrzenie większości wojsk niemieckich we Francji. Z wysokiego wschodniego brzegu rzeki niemiecka artyleria biła z boku w dolinę, a Amerykanie przełamywali kolejne pozycje kosztem około 117 tysięcy zabitych i rannych.

Po przełamaniu z 1 listopada Niemcy cofali się na całym odcinku na zachód od rzeki. 4 listopada amerykańska 5 Dywizja przeszła rzekę na południe od Dun-sur-Meuse, a 6–7 listopada Amerykanie wyszli na wzgórza nad Sedanem. Do samego miasta Ferdinand Foch posłał jednak Francuzów, a 10 listopada odzyskali oni Mézières. Na wschodnim brzegu walczono do rana 11 listopada.

W chwili rozejmu Niemcy trzymali jeszcze wąską dolinę Mozy aż po Fumay i Givet przy granicy belgijskiej, ale zgodnie z jego warunkami musieli ją opuścić. 21 listopada Brytyjczycy weszli do Namuru, tym razem bez jednego wystrzału.