Niemcy opuszczają Francję

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 18 listopada 1918 roku, że ostatnie oddziały niemieckie przekroczyły z powrotem granicę Francji, i odsyła przy tym do 2 sierpnia 1914 roku, gdy na granicy francusko-niemieckiej doszło do pierwszych starć. Chodzi o granicę z 1914 roku, a więc bez Alzacji i Lotaryngii, które od 1871 roku należały do Rzeszy i które Niemcy w tym czasie dopiero opuszczali. Dla departamentów północno-wschodniej Francji, z których część była okupowana przez ponad cztery lata, był to koniec niemieckiej okupacji.

Co nakazywał rozejm

Ewakuację wymusił rozejm w Compiègne. Jego drugi artykuł nakazywał natychmiastowe opuszczenie Belgii, Francji, Luksemburga oraz Alzacji i Lotaryngii, tak by skończyć je w ciągu 15 dni od podpisania układu. Żołnierze, którzy nie zdążą odejść, mieli zostać jeńcami. Załącznik do rozejmu dzielił ten obszar na trzy strefy. Pierwszą, między linią frontu z 11 listopada a tak zwaną linią nr 1, Niemcy musieli oddać w ciągu pięciu dni, drugą w ciągu dziewięciu, trzecią w ciągu piętnastu. Wojska sprzymierzone mogły iść za nimi dopiero od szóstego dnia i zawsze z pewnym opóźnieniem, żeby nie doszło do starć. Niemcy nie mogli przy tym niczego niszczyć ani wywozić mieszkańców, a wszystkich deportowanych i zakładników mieli w ciągu dwóch tygodni odesłać do domów.

W chwili rozejmu w niemieckich rękach została już tylko niewielka część francuskiego terytorium. Po odzyskaniu Mézières okupacja obejmowała północ departamentu Ardeny, wąską dolinę Mozy aż po Fumay i Givet przy granicy belgijskiej. Oba te miasta Niemcy już w 1915 roku przyłączyli administracyjnie do okupowanej Belgii. Dalej na wschód Niemcy trzymali jeszcze przemysłowe zagłębie Briey i Longwy w Lotaryngii francuskiej, okupowane od sierpnia 1914 roku. Z samego Longwy, według zachowanych fotografii z epoki, Niemcy odeszli już 12 listopada.

Odwrót bez walki

Niemiecka armia wracała do kraju w zaskakująco dobrym porządku, choć ogarnęła ją już rewolucja. W wielu oddziałach działały rady żołnierskie, a oficerowie często tracili władzę nad podwładnymi. Mimo to wycofanie się milionów ludzi z Francji i Belgii odbyło się na ogół zgodnie z planem. Dokładnej godziny, o której ostatni niemiecki żołnierz opuścił przedwojenną Francję, źródła nie podają, a odwrót z poszczególnych miejscowości rozłożył się na kilka dni. Data z brytyjskiej chronologii mieści się jednak w harmonogramie rozejmu, a na wcześniejsze terminy wskazują tylko pojedyncze miejscowości, takie jak Longwy.

18 listopada wojska francuskie były już po drugiej stronie granicy z 1871 roku. Dzień wcześniej, zgodnie z rozejmem, przekroczyły dawną linię frontu i weszły do Miluzy. 18 listopada zajęły Colmar i Sélestat w Alzacji. Do Colmaru weszły oddziały generała Adolphe’a Messimy’ego, który w 1914 roku był ministrem wojny. Tego dnia granicę z 1871 roku przekroczyły też kolejne pułki idące przez Lotaryngię ku Renowi, w ramach rozpoczętego dzień wcześniej pochodu aliantów nad Ren. Według lotaryńskich opracowań ostatni Niemcy opuścili Alzację i Mozelę około 21 listopada, a cała ewakuacja zgodnie z rozejmem skończyła się przed 26 listopada.

Bilans okupacji

Okupowane departamenty północnej i wschodniej Francji wyszły z wojny zrujnowane. Niemcy przez cztery lata rekwirowali żywność, surowce i maszyny, wywozili ludzi do przymusowej pracy, a podczas odwrotu jesienią 1918 roku wysadzili kopalnie, mosty i tory kolejowe. Departament Ardeny, który przed wojną liczył 319 tysięcy mieszkańców, miał ich w chwili wyzwolenia około 175 tysięcy. Odbudowa zniszczonych ziem miała trwać jeszcze wiele lat.