Belgia w I wojnie światowej

Belgia weszła do I wojny światowej nie z własnego wyboru, lecz dlatego, że leżała na drodze niemieckiej armii idącej na Francję. 4 sierpnia 1914 roku wojska niemieckie przekroczyły jej granicę, łamiąc neutralność, którą same gwarantowały, a Wielka Brytania właśnie z tego powodu przystąpiła do wojny. Po upadku Liège i Antwerpii armia belgijska zatrzymała Niemców nad rzeką Yser i przez cztery lata broniła tam ostatniego skrawka kraju, podczas gdy niemal cała Belgia żyła pod okupacją. Jesienią 1918 roku pod wodzą króla Alberta I wyzwoliła zachodnią część kraju.

Droga do wojny

Neutralność Belgii gwarantował od 1839 roku traktat londyński, podpisany przez Wielką Brytanię, Francję, Rosję, Austrię i Prusy. Kraj liczył 7,6 miliona mieszkańców i był najgęściej zaludnionym państwem świata, a od 1908 roku miał też ogromną kolonię w Afryce, Kongo Belgijskie. Wobec narastającego napięcia w Europie król Albert I popierał rozbudowę armii i w 1913 roku parlament uchwalił powszechny obowiązek służby wojskowej. Armia miała jednak osiągnąć planowane 340 000 żołnierzy dopiero w 1926 roku.

Przystąpienie do wojny

24 lipca 1914 roku rząd ogłosił, że obroni swoją neutralność, a 31 lipca zarządził mobilizację. Wieczorem 2 sierpnia Niemcy postawiły Belgii ultimatum, żądając zgody na przemarsz wojsk, i dały jej 12 godzin na odpowiedź. Rano 3 sierpnia Belgia odrzuciła żądania, uznając, że zgoda oznaczałaby utratę honoru narodu.

4 sierpnia o godzinie 6 rano niemiecki poseł zapowiedział użycie siły, a dwie godziny później wojska niemieckie przekroczyły granicę. Kanclerz Theobald von Bethmann Hollweg przyznał w Reichstagu, że wkroczenie do Belgii jest sprzeczne z prawem międzynarodowym. Tego samego dnia Belgia zerwała stosunki z Niemcami, a o godzinie 23 czasu londyńskiego Wielka Brytania znalazła się w stanie wojny z Niemcami. Wojnę Belgii wypowiedziały jeszcze Austro-Węgry, choć ich notę Belgowie otrzymali dopiero 28 sierpnia.

Inwazja 1914

Forty Liège wstrzymywały Niemców przez niemal dwa tygodnie, aż 16 sierpnia padły ostatnie z nich, zniszczone przez ciężką artylerię. Po walkach nad Gete król nakazał odwrót do twierdzy Antwerpia, oddając bez walki stolicę: 20 sierpnia Niemcy weszli do Brukseli. 25 sierpnia padł Namur.

Najeźdźcy, przekonani o istnieniu cywilnych partyzantów, mścili się na ludności. W nocy z 25 na 26 sierpnia podpalili Lowanium z jego słynną biblioteką uniwersytecką, a według Sophie De Schaepdrijver w czasie inwazji zabili 5500 cywilów. Brytyjski raport komisji Bryce’a uczynił z tych zbrodni jeden z najgłośniejszych tematów propagandy sprzymierzonych.

Z Antwerpii Belgowie zagrażali skrzydłu Niemców maszerujących na Francję, dlatego pod koniec września przystąpili oni do oblężenia twierdzy. Miasto skapitulowało 10 października, ale armia polowa wymknęła się wzdłuż wybrzeża na zachód. Według De Schaepdrijver około 30 000 żołnierzy uciekło do Holandii, gdzie internowano ich do końca wojny. Rząd przeniósł się do Hawru i osiadł w Sainte-Adresse, gdzie Francja przyznała zajętym przez niego budynkom eksterytorialność.

Front nad Yser i wojna w Afryce

Armia, która dotarła nad Yser, liczyła według różnych szacunków od 50 do 70 tysięcy wyczerpanych żołnierzy. Od 16 października broniła linii rzeki przed nową niemiecką 4 Armią, a gdy Niemcy przeszli już przez rzekę, Belgowie otworzyli śluzy w Nieuport i zalali równinę. Bitwa nad Yser zakończyła się 10 listopada utratą Diksmuide, ale ocaliła wąski pas ziemi z Veurne i De Panne. Na południe od Belgów, w I bitwie pod Ypres, Brytyjczycy i Francuzi utrzymali resztę zachodniej Flandrii.

Za zalaną równiną front zamarł na prawie cztery lata. Król pozostał z wojskiem w De Panne i strzegł niezależności swojej armii: Belgia nie przystąpiła do paktu londyńskiego, bo uważała się za państwo neutralne napadnięte przez Niemcy, a nie zwykłego członka koalicji. Albert nie chciał też wykrwawiać armii w wielkich ofensywach. Jej szeregi uzupełniali ochotnicy, którzy przedostawali się z okupowanego kraju przez Holandię, a od 1916 roku poborowi spośród uchodźców. W 1918 roku armia liczyła znowu 170 000 żołnierzy.

W Afryce Force Publique, kolonialna armia Konga dowodzona przez belgijskich oficerów, walczyła z Niemcami w Kamerunie, a przede wszystkim w kampanii wschodnioafrykańskiej. Wiosną 1916 roku belgijska Brygada Północna zajęła Ruandę, latem Brygada Południowa Udżidżi i Kigomę nad Tanganiką, a 19 września 1916 roku Belgowie weszli do Tabory, największego miasta w głębi Niemieckiej Afryki Wschodniej. Później Liga Narodów powierzyła Belgii mandat nad zajętą częścią kolonii, Ruandą-Urundi.

Okupacja i wygnanie

Większością okupowanego kraju rządziło niemieckie Generalne Gubernatorstwo w Brukseli. Pas najbliżej frontu, Etappengebiet, z mniej więcej 22 procentami okupowanej ludności, podlegał bezpośrednio dowództwu armii niemieckiej i był zarządzany jeszcze surowiej. W czasie inwazji za granicę uciekło niemal półtora miliona Belgów, a około 600 000 pozostało na obczyźnie do rozejmu. Ludność okupowanego kraju żywił Comité National de Secours et d’Alimentation, który dzięki znajomości swojego prezesa Émile’a Francquiego z Herbertem Hooverem dostawał żywność od amerykańskiej Komisji Pomocy dla Belgii. Od grudnia 1914 roku okupant ściągał miesięczną kontrybucję w wysokości 40 milionów franków, później podniesioną do 50, a potem 60 milionów.

W październiku 1916 roku Niemcy zaczęli wywozić bezrobotnych robotników na przymusowe roboty do Niemiec. Po światowych protestach w lutym 1917 roku wstrzymano je w Generalnym Gubernatorstwie, ale w strefie przyfrontowej trwały do końca wojny. Okupant prowadził też Flamenpolitik, politykę przychylną Flamandom, która miała podzielić Belgów: w październiku 1916 roku otworzył niderlandzkojęzyczny uniwersytet w Gandawie, a w lutym 1917 roku powstała przy jego cichym poparciu Rada Flandrii, która w grudniu ogłosiła niepodległość Flandrii.

Mimo elektrycznego ogrodzenia na granicy z Holandią siatki oporu przeprowadziły przez nią około 25 000 osób. Od lutego 1918 roku do rozejmu strajkowali sędziowie, protestując przeciw ochronie, jaką okupant otaczał aktywistów. Najsłynniejszą ofiarą represji była brytyjska pielęgniarka Edith Cavell, rozstrzelana w Brukseli 12 października 1915 roku.

Rząd na wygnaniu zabiegał o pewność, że Belgia zasiądzie przy stole rokowań. 14 lutego 1916 roku Francja, Wielka Brytania i Rosja zobowiązały się w deklaracji z Sainte-Adresse, że nie zakończą wojny, dopóki Belgia nie odzyska niepodległości i nie dostanie odszkodowania, a w deklaracji z Hawru obiecały jej zachowanie Konga. W maju 1918 roku premiera Charlesa de Broqueville’a, podejrzewanego o skłonność do kompromisowego pokoju, zastąpił Gérard Cooreman. Niemiecką ofertę pokojową z września 1918 roku rząd w Hawrze odrzucił.

Wyzwolenie i bilans

We wrześniu 1918 roku król Albert objął dowództwo Grupy Armii Flandria, złożonej z armii belgijskiej, brytyjskiej 2 Armii i dywizji francuskich. 28 września uderzyła ona spod Ypres i w jeden dzień odzyskała grzbiet Passchendaele, a w połowie października przełamała front pod Kortrijk. 19 października Belgowie weszli do Brugii, a następnego dnia całe wybrzeże było wolne. 11 listopada, w dniu rozejmu w Compiègne, Grupa Armii stała nad Skaldą.

W połowie listopada Belgowie wrócili do Brukseli, 21 listopada władzę objął rząd jedności narodowej Léona Delacroix, a następnego dnia król zapowiedział w parlamencie równe prawo wyborcze dla wszystkich mężczyzn.

Według danych rządu belgijskiego w Europie zginęło lub zmarło 40 367 żołnierzy, w tym 26 338 zabitych i zmarłych z ran, a z poległymi w Afryce i zmarłymi tragarzami liczba ofiar sięga 58 637. W odpowiedzi na ankietę Międzynarodowego Biura Pracy z 1924 roku rząd podał 365 000 zmobilizowanych, a Departament Wojny USA liczył 267 000 zmobilizowanych i tylko 13 716 zabitych i zmarłych.

Zmarłych cywilów rząd liczył na 23 700, w tym 6000 zabitych w masakrach 1914 roku. Po wojnie Belgia otrzymała od Niemiec niewielkie Eupen-Malmedy i odszkodowania, mniejsze, niż chciała.