Raport Bryce'a

12 maja 1915 roku brytyjski rząd opublikował „Raport komisji do spraw rzekomych niemieckich zbrodni”, nazywany od nazwiska przewodniczącego raportem Bryce’a. Komisja pod kierunkiem wicehrabiego Jamesa Bryce’a, historyka, prawnika i do 1913 roku ambasadora w Waszyngtonie, stwierdziła, że niemieckie wojska podczas inwazji na Belgię w sierpniu 1914 roku dopuszczały się zaplanowanych i systematycznych masakr ludności cywilnej. Raport ukazał się pięć dni po zatopieniu „Lusitanii”, gdy opinia publiczna w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych była wzburzona jak nigdy wcześniej, i natychmiast obiegł świat.

Komisja

Pierwsze relacje o mordach i podpaleniach w Belgii, w tym o zniszczeniu Lowanium, dotarły do Londynu już w sierpniu 1914 roku. Rząd belgijski wydał w ciągu kilku tygodni trzy raporty na ten temat. 15 września premier Herbert Henry Asquith polecił ministrowi spraw wewnętrznych i prokuratorowi generalnemu zbadać naruszenia praw wojny przez armię niemiecką. Prawnicy zaczęli przesłuchiwać belgijskich uchodźców, których w Wielkiej Brytanii były wtedy dziesiątki tysięcy, a także rannych żołnierzy brytyjskich. W grudniu powołano komisję, która miała ocenić zebrany materiał. Obok Bryce’a zasiedli w niej znani prawnicy, w tym Frederick Pollock i Edward Clarke, historyk H.A.L. Fisher i publicysta Harold Cox. Nazwisko przewodniczącego miało znaczenie: Bryce był w Ameryce szanowany jak mało który Brytyjczyk.

Komisja sama nie przesłuchała ani jednego świadka. Opierała się na ponad 1200 zeznaniach spisanych przez prawników, którym zalecono, by nie sugerowali świadkom odpowiedzi. Zeznań nie składano pod przysięgą, a na prośbę rządu belgijskiego pominięto nazwiska świadków, by chronić ich rodziny w okupowanym kraju przed represjami. Komisja wykorzystała też fragmenty dzienników znalezionych przy poległych żołnierzach niemieckich.

Wnioski

Raport liczył kilkadziesiąt stron, a do tego dochodził obszerny aneks z około pięciuset zeznaniami. Komisja wymieniała z nazwy miejscowości, w których rozstrzeliwano mieszkańców i palono domy: okolice Liège, Aarschot, Andenne, Tamines, Dinant i Lowanium. Stwierdzała, że w wielu częściach Belgii doszło do celowych i systematycznie zorganizowanych masakr ludności cywilnej, że mordowano mężczyzn, kobiety i dzieci, a kobiety gwałcono, że oficerowie nakazywali albo tolerowali grabieże i podpalenia i że łamano prawa wojny, między innymi zasłaniając się cywilami. Zbrodnie nie wynikały według komisji z prowokacji mieszkańców, lecz z polityki „przeprowadzanej naukowo i z rozmysłem”. W sprawie Dinant komisja pisała, że nie ma żadnych powodów, by sądzić, że ludność dała jakikolwiek pretekst.

Najsilniej działał jednak aneks. Obok rzeczowych relacji znalazły się w nim opisy okaleczeń, gwałtów i zabijania dzieci, często znane tylko ze słyszenia i niepotwierdzone żadnym innym źródłem. To one trafiały na pierwsze strony gazet i do broszur.

Propaganda

Raport stał się jednym z najskuteczniejszych narzędzi brytyjskiej propagandy. Rozsyłało go tajne biuro propagandy w Wellington House, kierowane przez Charlesa Mastermana, a głównym adresatem byli Amerykanie. Do końca 1915 roku raport przetłumaczono na wszystkie najważniejsze języki europejskie. W Stanach Zjednoczonych przedrukowały go wielkie dzienniki, z „New York Timesem” na czele, a nazwisko Bryce’a przekonywało nawet sceptyków. Wraz z zatopieniem „Lusitanii” utrwalił w amerykańskiej opinii obraz Niemców jako barbarzyńców, który stał się częścią propagandy znanej jako gwałt na Belgii.

Głosów krytycznych było w 1915 roku niewiele. Raport podważał między innymi irlandzki działacz Roger Casement, ale jego zdanie zbyto jako stronnicze. Niemcy odrzucali zarzuty i twierdzili, że ich żołnierze bronili się przed partyzantami, wolnymi strzelcami, którzy mieli strzelać do nich zza węgła.

Spór o wiarygodność

Po wojnie raport stał się przykładem propagandowego kłamstwa. Wielu sensacyjnych opowieści z aneksu nie udało się potwierdzić, a oryginalnych zeznań nie odnaleziono, co krytycy uznawali za dowód złej woli. W okresie międzywojennym przeważało przekonanie, że całość była fałszerstwem. Dzisiejsi historycy oceniają go bardziej złożenie. John Horne i Alan Kramer wykazali w 2001 roku na podstawie archiwów kilku państw, że od sierpnia do października 1914 roku wojska niemieckie rzeczywiście zabiły w Belgii i północnej Francji około 6,5 tysiąca cywilów, a wiara w wolnych strzelców była w większości zbiorowym złudzeniem żołnierzy. Jądro raportu, czyli masowe egzekucje i palenie miast, okazało się więc prawdziwe, choć jego najbardziej szokujące szczegóły w dużej części nie. Część niemieckich autorów nadal twierdzi, że opór ludności belgijskiej był większy, niż przyjmują Horne i Kramer.