Edith Cavell

Edith Cavell była angielską pielęgniarką, która od 1907 roku kierowała w Brukseli pierwszą w Belgii świecką szkołą pielęgniarek. Gdy Niemcy zajęli Belgię, nie wyjechała. Prowadziła dalej szkołę i klinikę, w której leczono rannych obu stron, a jednocześnie ukrywała brytyjskich i francuskich żołnierzy, którzy zostali za linią frontu, i pomagała im przedostać się do neutralnej Holandii. Aresztowana w sierpniu 1915 roku, przyznała się do wszystkiego. Niemiecki sąd wojenny skazał ją na śmierć i 12 października 1915 roku rozstrzelano ją pod Brukselą. Egzekucja kobiety, i to pielęgniarki, wstrząsnęła światem i dała alianckiej propagandzie jeden z najsilniejszych symboli wojny.

Przed wojną

Urodziła się 4 grudnia 1865 roku w Swardeston koło Norwich, jako córka anglikańskiego pastora Fredericka Cavella. Przez kilka lat pracowała jako guwernantka, w latach 1890–1895 u rodziny w Brukseli. Po powrocie do Anglii postanowiła zostać pielęgniarką.

Pod koniec 1895 roku zaczęła pracę w szpitalu dla chorych na gorączki w londyńskim Tooting, a we wrześniu 1896 roku rozpoczęła naukę w London Hospital pod okiem słynnej przełożonej Evy Lückes. Jesienią 1897 roku pomagała opanować epidemię duru brzusznego w Maidstone. Potem pracowała w londyńskich szpitalach dla ubogich, w St Pancras i w Shoreditch, gdzie była zastępczynią przełożonej, a w 1906 roku krótko w Manchesterze. W 1907 roku belgijski chirurg Antoine Depage zaprosił ją do Brukseli, by pokierowała nową szkołą dyplomowanych pielęgniarek w Ixelles. Pielęgniarstwem zajmowały się wtedy w Belgii głównie zakonnice, a świecka, zawodowo wykształcona pielęgniarka była nowością. Cavell wprowadziła w szkole surową dyscyplinę i angielskie wzorce. W 1910 roku założyła pismo zawodowe „L’infirmière”, a w 1911 roku jej szkoła kształciła pielęgniarki dla trzech szpitali, 24 szkół i 13 przedszkoli. Uważa się ją za jedną z twórczyń nowoczesnego pielęgniarstwa w Belgii.

W okupowanej Brukseli

Wybuch wojny zastał ją w Norfolk, gdzie odwiedzała matkę. Wróciła jednak do Brukseli, zanim 20 sierpnia 1914 roku miasto zajęli Niemcy. Jej szkoła i klinika działały dalej pod znakiem Czerwonego Krzyża i przyjmowały rannych wszystkich armii, także Niemców.

Jesienią 1914 roku w Belgii ukrywało się wielu brytyjskich i francuskich żołnierzy, odciętych po bitwach sierpniowych, a ich wykrycie groziło im rozstrzelaniem albo obozem jenieckim. Powstała siatka, która dawała im schronienie, fałszywe dokumenty, pieniądze i przewodników na granicę holenderską. Ludzi zbierano w zamku księcia Réginalda de Croÿ w Bellignies koło Mons, skąd trafiali do kryjówek w Brukseli. Od listopada 1914 roku jedną z nich był dom Cavell. W siatce działali też księżniczka Marie de Croÿ, francuska nauczycielka Louise Thuliez i belgijski architekt Philippe Baucq, który organizował przewodników. Cavell wiedziała, że według niemieckiego prawa wojskowego grozi za to kara śmierci. Z czasem siatka przerzucała również młodych Belgów i Francuzów w wieku poborowym, którzy chcieli wstąpić do armii.

Aresztowanie, proces i egzekucja

Niemiecka tajna policja rozpracowała siatkę latem 1915 roku, między innymi dzięki donosom Francuza Gastona Quiena, którego francuski sąd skazał po wojnie za kolaborację. 31 lipca aresztowano Baucqa i Thuliez, a 5 sierpnia Cavell. Część źródeł podaje 6 sierpnia. Przez dziesięć tygodni siedziała w więzieniu w Saint-Gilles. W zeznaniach przyznała, że pomogła przejść do Holandii około 60 brytyjskim i 15 francuskim żołnierzom oraz około stu Francuzom i Belgom w wieku poborowym. Przyznała też, że część z nich dziękowała jej listownie po dotarciu do Anglii. To przesądziło o wyroku: chodziło już nie o ukrywanie ludzi, lecz o „doprowadzanie żołnierzy do nieprzyjaciela”, za co niemiecki kodeks wojskowy przewidywał śmierć.

Proces ponad 30 oskarżonych odbył się 7 i 8 października 1915 roku w sali belgijskiego Senatu. Cavell broniła się krótko i otwarcie. 11 października sąd skazał ją, Baucqa i cztery inne osoby na śmierć. Nocą amerykański sekretarz poselstwa Hugh Gibson, późniejszy pierwszy poseł Stanów Zjednoczonych w odrodzonej Polsce, oraz poseł hiszpański markiz de Villalobar prosili niemieckie władze o łaskę albo przynajmniej odroczenie egzekucji, a amerykański poseł Brand Whitlock napisał prośbę o łaskę do generalnego gubernatora Moritza von Bissinga. Wojskowy gubernator Brukseli generał Traugott von Sauberzweig, który zatwierdził wyrok, odmówił jednak przyjęcia prośby. Wieczorem do celi wpuszczono anglikańskiego kapelana Stirlinga Gahana. Według jego relacji Cavell powiedziała mu wtedy: „Rozumiem, że patriotyzm nie wystarczy. Nie mogę czuć nienawiści ani goryczy do nikogo”.

O świcie 12 października 1915 roku na strzelnicy Tir National w Schaerbeek rozstrzelano ją razem z Baucqiem. Miała 49 lat. Śmierć stwierdził niemiecki lekarz wojskowy, poeta Gottfried Benn. Wyroków na pozostałych skazanych na śmierć nie wykonano, między innymi dzięki wstawiennictwu króla Hiszpanii Alfonsa XIII. Na początku 1916 roku cesarz Wilhelm II zastrzegł, że egzekucje kobiet wymagają odtąd jego zgody.

Symbol

Niemieckie władze uważały wyrok za zgodny z prawem, ale świat zobaczył w nim zbrodnię. W Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych śmierć Cavell wywołała ogromne oburzenie, tym silniejsze, że kilka miesięcy wcześniej opinią publiczną wstrząsnęły zatopienie „Lusitanii” i raport o zbrodniach w Belgii. Brytyjska propaganda przedstawiała ją jako niewinną ofiarę niemieckiego barbarzyństwa, a jej wizerunek trafił na plakaty werbunkowe i do niezliczonych broszur i rycin. Rok później podobną falę gniewu wywołało w Wielkiej Brytanii rozstrzelanie kapitana Fryatta. Imieniem Cavell nazwano jeszcze w czasie wojny szczyt w kanadyjskich Górach Skalistych.

Po wojnie

W maju 1919 roku jej szczątki ekshumowano i przewieziono do Anglii. 15 maja odbyło się nabożeństwo żałobne w Opactwie Westminsterskim, a 19 maja pochowano ją przy katedrze w Norwich. W 1920 roku w Londynie, niedaleko Trafalgar Square, odsłonięto jej pomnik z wyrytymi słowami „Patriotyzm nie wystarczy”. W czasie drugiej wojny światowej Adolf Hitler kazał zniszczyć jej pomnik w Paryżu. Kościół anglikański wspomina ją 12 października.

Ocena

Cavell nie oskarżono o szpiegostwo, choć niemieckie komunikaty zaczęły ją tak nazywać po egzekucji. Przez całe stulecie przedstawiano ją jako pielęgniarkę, która ratowała ludzi z czystego humanitaryzmu. W 2015 roku była szefowa brytyjskiego kontrwywiadu MI5 Stella Rimington przedstawiła jednak dokumenty z belgijskich archiwów, z których wynika, że siatka, do której należała Cavell, przekazywała Brytyjczykom także informacje wojskowe. Jak daleko sama Cavell była w to zaangażowana, pozostaje sporne. Wielu historyków przyznaje, że według ówczesnego prawa wojennego Niemcy mieli podstawy, by ją sądzić, a powojenna brytyjska komisja do spraw naruszeń prawa wojennego uznała wyrok za legalny. Krytykowano natomiast pośpiech egzekucji i wprowadzanie dyplomatów w błąd. Śmierć Cavell okazała się dla Niemiec propagandową klęską. Później porównywano ją z Matą Hari, rozstrzelaną przez Francuzów w 1917 roku: obie skazano za współpracę z nieprzyjacielem, ale tylko Cavell zapamiętano jako bohaterkę.