Mata Hari

Mata Hari, a właściwie Margaretha Geertruida Zelle, była najsłynniejszą kobietą oskarżoną o szpiegostwo w czasie pierwszej wojny światowej, a może i w całej historii. Holenderka z Fryzji, przed wojną gwiazda paryskich salonów, która tańczyła jako rzekoma jawajska kapłanka, a potem żyła z hojności bogatych kochanków, w czasie wojny wzięła pieniądze od niemieckiego wywiadu i jednocześnie zaoferowała swoje usługi Francuzom. W lutym 1917 roku Francuzi ją aresztowali, w lipcu sąd wojenny skazał ją na śmierć, a 15 października 1917 roku rozstrzelano ją w Vincennes. Skazano ją jako agentkę Niemiec, ale jej wina jest do dziś sporna. Większość historyków uważa, że nie przekazała żadnej ze stron niczego istotnego, a skazano ją w dużej mierze dlatego, że Francja w 1917 roku potrzebowała winnych.

Przed wojną

Urodziła się 7 sierpnia 1876 roku w Leeuwarden we Fryzji, jako córka zamożnego kupca, który wkrótce zbankrutował. Jako osiemnastolatka odpowiedziała na ogłoszenie matrymonialne i 11 lipca 1895 roku poślubiła o dwadzieścia lat starszego kapitana holenderskiej armii kolonialnej Rudolfa MacLeoda. W 1897 roku wyjechali na Jawę w Holenderskich Indiach Wschodnich. Mieli dwoje dzieci, syna Normana i córkę Jeanne. Małżeństwo było nieszczęśliwe, a w 1899 roku zmarł ich synek. Po powrocie do Europy para rozstała się w 1902 roku, a rozwód orzeczono w 1906 roku. Córka została ostatecznie przy ojcu.

W 1903 roku Margaretha przyjechała do Paryża bez pieniędzy i bez zawodu. 13 marca 1905 roku wystąpiła w bibliotece Musée Guimet, muzeum sztuki azjatyckiej, jako jawajska tancerka świątynna Mata Hari. Imię to po malajsku znaczy „słońce”, dosłownie „oko dnia”. Taniec, w którym zrzucała kolejne zasłony, zrobił furorę. Mata Hari opowiadała o sobie zmyślone historie o egzotycznym pochodzeniu, a prasa chętnie je powtarzała. Przez kilka lat występowała w wielkich miastach Europy, ale po 1910 roku jej sława przygasła. Pojawiły się naśladowczynie, a krytycy zarzucali jej, że właściwie nie umie tańczyć. Utrzymywała się coraz bardziej jako kurtyzana bogatych protektorów, wśród których byli politycy, bankierzy i oficerowie różnych narodowości. Te znajomości miały ją później zgubić.

Wojna i dwa wywiady

Wybuch wojny zastał ją w Berlinie, gdzie miała występować jesienią 1914 roku. Wróciła do neutralnej Holandii, bez pieniędzy i bez bagaży, które zostały w Niemczech. Zamieszkała w Hadze. Jako obywatelka państwa neutralnego mogła jednak jeździć do Francji, choć z powodu frontu musiała podróżować okrężnie, przez Wielką Brytanię albo przez Hiszpanię. Tym zainteresował się niemiecki wywiad. Niemiecki konsul w Amsterdamie Carl Cremer zaproponował jej 20 tysięcy franków za informacje z Paryża, dał jej atrament sympatyczny i nadał kryptonim H-21. Kiedy to nastąpiło, nie wiadomo na pewno: część badaczy wskazuje jesień 1915 roku, a sama Mata Hari zeznała, że Cremer odwiedził ją wiosną 1916 roku. Twierdziła, że pieniądze uznała za rekompensatę za zatrzymane w Berlinie futra, a atrament wyrzuciła do morza. Szefowa jednej z niemieckich szkół wywiadowczych Elsbeth Schragmüller pisała po latach, że żadna z wiadomości od H-21 nie nadawała się do użytku.

Latem 1916 roku Mata Hari zakochała się w młodym rosyjskim oficerze Wadimie Masłowie z rosyjskich brygad we Francji. Gdy Masłow trafił ranny do szpitala w Vittel, niedaleko frontu, zgłosiła się po przepustkę do szefa francuskiego kontrwywiadu kapitana Georges’a Ladoux. Francuzi śledzili ją już wtedy, bo Brytyjczycy uważali ją za podejrzaną. Ladoux zaproponował jej pracę dla Francji. Przyjęła ją i zażądała, jak mówiła, miliona franków za informacje z niemieckiego dowództwa. Pieniędzy nigdy nie dostała.

W listopadzie 1916 roku Brytyjczycy zatrzymali ją w porcie Falmouth, biorąc ją za niemiecką agentkę Clarę Benedix. W Londynie przesłuchiwał ją Basil Thomson, zastępca komisarza Policji Metropolitalnej, który kierował w Scotland Yardzie walką ze szpiegami. Powiedziała mu, że pracuje dla Francuzów. Odesłano ją do Hiszpanii. W Madrycie nawiązała kontakt z niemieckim attaché wojskowym majorem Arnoldem Kallem, wyciągnęła od niego kilka wiadomości i przekazała je Francuzom. Kalle wysłał jednak do Berlina depesze o agentce H-21, z których łatwo było odczytać, o kogo chodzi. Francuzi przechwycili je przez stację radiową na Wieży Eiffla. Niemcy nadali je szyfrem, który prawdopodobnie uważali już za złamany, dlatego część historyków przypuszcza, że Kalle chciał się pozbyć mało przydatnej agentki.

Aresztowanie, proces i śmierć

4 stycznia 1917 roku Mata Hari wróciła do Paryża. 13 lutego aresztowano ją w hotelu przy Polach Elizejskich i osadzono w więzieniu Saint-Lazare. Śledztwo prowadził kapitan Pierre Bouchardon, który przesłuchiwał ją kilkanaście razy. Przez dwa miesiące zaprzeczała wszystkiemu. Przełom przyniosły dopiero depesze Kallego, które Ladoux przekazał śledczemu w kwietniu. Przyznała wtedy, że wzięła pieniądze od Cremera, ale upierała się, że nigdy nie szpiegowała dla Niemców, a w Madrycie działała dla Francji. Ladoux zaprzeczył, że ją zwerbował.

Proces przed 3 Radą Wojenną w Paryżu odbył się 24 i 25 lipca 1917 roku przy drzwiach zamkniętych. Oskarżał porucznik André Mornet, bronił jej sędziwy adwokat Édouard Clunet, który znał ją od lat. Akt oskarżenia zarzucał jej, że przekazywała Niemcom wiadomości o armii francuskiej. Sędziowie jednogłośnie uznali ją za winną we wszystkich ośmiu punktach i skazali na śmierć. Odwołania odrzucono, a prezydent Raymond Poincaré nie skorzystał z prawa łaski, choć prosił o to rząd Holandii.

Wyrok zapadł w roku szpiegomanii. Po klęsce ofensywy Nivelle’a i buntach w armii prawicowa prasa tropiła zdrajców i niemieckie pieniądze, a afera „Le Bonnet Rouge” przyczyniła się do upadku rządu Ribota. Egzotyczna tancerka, rozwódka i cudzoziemka, kochanka oficerów wielu armii, nadawała się na symbol zdrady. Rozstrzelano ją o świcie 15 października 1917 roku na poligonie pod Vincennes. Odmówiła przepaski na oczy. Nikt z rodziny nie upomniał się o ciało, które przekazano paryskiej uczelni medycznej.

Po śmierci

Jej córka Jeanne zmarła w 1919 roku, w wieku 21 lat. Legenda matki zaczęła tymczasem żyć własnym życiem. Powstały setki książek i dziesiątki filmów, z najsłynniejszym, z 1931 roku, w którym zagrała ją Greta Garbo. Imię Mata Hari stało się synonimem pięknej uwodzicielki szpiegującej dla obcego mocarstwa, kobiety fatalnej. Jej obrońcy porównywali ją z rozstrzelaną przez Niemców w 1915 roku brytyjską pielęgniarką Edith Cavell. Komentatorzy rozstrzygali to porównanie zwykle na niekorzyść Holenderki: Cavell pomagała żołnierzom własnej strony, a Mata Hari miała zdradzić dla pieniędzy kraj, który ją gościł.

Ocena

Wątpliwości pojawiły się już po wojnie. Oskarżyciel Mornet miał przyznać po latach, że w tej sprawie nie było właściwie o co kruszyć kopii. Holenderski biograf Sam Waagenaar dowodził jej niewinności, choć później złagodził ten osąd. Dziś historycy w większości zgadzają się, że wzięła pieniądze od Niemców i próbowała prowadzić podwójną grę, ale nie przekazała nikomu niczego istotnego. Brytyjska historyczka Julie Wheelwright nazwała ją idealnym kozłem ofiarnym dla Francuzów, którzy przegrywali wojnę. Proces opierał się na poszlakach i na moralnym potępieniu kobiety żyjącej wbrew obyczajom epoki. W 2001 roku jej rodzinne miasto i holenderska Fundacja Maty Hari bezskutecznie wystąpiły do francuskiego ministerstwa sprawiedliwości o wznowienie procesu. W 2017 roku, w stulecie egzekucji, francuska armia odtajniła akta sprawy, liczące 1275 stron. Prawdziwa Margaretha Zelle była raczej naiwną ofiarą wojennej gry wywiadów niż jej mistrzynią.