Bitwa pod Béthune

Bitwa pod Béthune była ostatnią próbą przełamania południowego skrzydła brytyjskiego we Flandrii w czasie niemieckiej ofensywy nad Lys. Przez pierwszy tydzień operacji „Georgette” niemiecka 6 Armia wbiła w front brytyjski głęboki klin między Armentières a kanałem La Bassée, ale jego lewy, południowy bok wciąż zawisał na ruinach wsi Givenchy, na Festubert i na linii kanału, za którą leżało miasto Béthune, ważny węzeł kolejowy i brama do ostatniej części zagłębia węglowego Pas-de-Calais, jaka pozostała w rękach francuskich. Rankiem 18 kwietnia 1918 roku, po siedmiogodzinnym ostrzale z dużą ilością pocisków gazowych, sześć dywizji niemieckich uderzyło na front od Givenchy po Robecq. Brytyjska 1 Dywizja, która przejęła odcinek Givenchy–Festubert niespełna półtorej doby wcześniej, oraz 3 i 4 Dywizja nad kanałem odparły natarcie, a do wieczora Niemcy zachowali tylko skrawki zdobytego rano terenu. Niemieckie dokumenty nazywają ten dzień „kolejnym bolesnym niepowodzeniem” 6 Armii.

Nazwa i daty

Nazwę „bitwa pod Béthune” (Battle of Béthune) i datę 18 kwietnia 1918 roku nadała po wojnie brytyjska komisja do spraw nazewnictwa bitew. Jest to jedna z ośmiu bitew, na które podzieliła ona „bitwy nad Lys” (Battles of the Lys) z 9–29 kwietnia 1918 roku. Obejmuje walki brytyjskiej 1 Armii między kanałem La Bassée a lasem Nieppe, czyli I Korpusu (1, 3 i 4 Dywizja) i XI Korpusu (61 Dywizja). Natarcie na samą wieś Givenchy komisja wyróżniła jako epizod nazwany drugą obroną Givenchy (Second Defence of Givenchy), dla odróżnienia od obrony z grudnia 1914 roku. Tego samego dnia na północy, pod wzgórzem Kemmel, dogasała pierwsza bitwa o wzgórze Kemmel, ale walki pod Béthune nie miały z nią bezpośredniego związku. Godziny podajemy za brytyjską historią oficjalną (James Edmonds, Military Operations France and Belgium 1918, tom II, 1937), która jest głównym źródłem tej strony.

Tło

9 kwietnia, w pierwszym dniu ofensywy, Niemcy rozbili portugalską 2 Dywizję i w ciągu kilku dni sforsowali Lys i Lawe. Południowym filarem brytyjskiej obrony pozostała jednak 55 Dywizja (West Lancashire) generała Hugh Jeudwine’a, która utrzymała Givenchy i Festubert i zawinęła skrzydło do tyłu, wzdłuż kanału. Givenchy leży na niewielkim wzniesieniu, wysuniętym cyplu grzbietu Aubers, z którego widać było całą okolicę po brytyjskiej stronie. Front prawie nie zmienił się tu od zimy 1914/1915 roku, ziemia była zryta lejami po minach z walk 1915 roku, a saperzy 251 Kompanii Tunelowej przez kilka miesięcy budowali w ruinach betonowe gniazda karabinów maszynowych, reduty i tunele. Brytyjska historia oficjalna stawia obronę Givenchy przez 55 Dywizję 9 kwietnia obok odparcia natarcia pod Arras 28 marca jako najbardziej uderzające przykłady skutecznej obrony wiosną 1918 roku.

12 kwietnia niemiecka 16 Dywizja przełamała front osłabionej 51 Dywizji (Szkockiej) pod Pacaut, a jej czołówki doszły do lasu Pacaut nad samym kanałem i niemal do Robecq. Brytyjczycy stracili kilka baterii, a załogi barek floty śródlądowej paliły i zatapiały je pod Robecq. Linię kanału, długą na około 6 kilometrów, obsadziły w pośpiechu oddziały 3 Dywizji, ostatnich 170 kawalerzystów pułku King Edward’s Horse i 4 Dywizja przewieziona autobusami spod Arras. Tego dnia podprefekt Béthune zarządził ewakuację ludności miasta, a premier Georges Clemenceau, który odwiedził dowódcę 1 Armii, generała Henry’ego Horne’a, i marszałka Douglasa Haiga, martwił się przede wszystkim o kopalnie węgla wokół Bruay. Znaczna część francuskiego zagłębia na północy, z Lens i Douai, była w rękach niemieckich od 1914 roku, a kopalnie za Béthune dawały jej węgiel potrzebny przemysłowi zbrojeniowemu.

Przez następne dni główny wysiłek niemiecki przesunął się na północ, ku Hazebrouck i Bailleul. Na południowym skrzydle panował względny spokój, który Niemcy wykorzystali na ściągnięcie artylerii. Brytyjczycy też przegrupowali siły. W nocach z 15 na 16 i z 16 na 17 kwietnia większość wyczerpanej 55 Dywizji zluzowała 1 Dywizja generała Petera Stricklanda, a artyleria 55 Dywizji została na stanowiskach. Strickland znał te okopy: w grudniu 1914 roku jako podpułkownik dowodził 1 batalionem pułku Manchester, który bronił wtedy Givenchy. Na zapleczu stał nietknięty Korpus Kanadyjski, bo jego dowódca, generał Arthur Currie, wymógł na Horne’ie, by nie rozdzielano jego dywizji.

Plan niemiecki

17 kwietnia dowództwo 6 Armii generała Ferdinanda von Quasta, wobec przybycia francuskich posiłków, wstrzymało dalsze natarcia pod Bailleul. Na lewym skrzydle armii IV Korpus generała Richarda von Kraewela (cztery dywizje w pierwszej linii i jedna w odwodzie), wspierany z prawej przez IX Korpus Rezerwowy generała Karla Dieffenbacha (trzy dywizje w linii i jedna w odwodzie), miał natomiast zdobyć Givenchy i Festubert oraz linię kanału La Bassée aż po Robecq. Celem było zabezpieczenie lewego skrzydła klina, przeciw któremu książę koronny Rupprecht Bawarski spodziewał się brytyjskiego kontrnatarcia z rejonu Béthune–Saint-Venant. Niemieccy jeńcy mieli przy sobie mapy, na których celem było samo Béthune, a z rozkazów zdobytych nad kanałem wynikało, że natarcie na północnym brzegu miało dojść do Hinges i wzgórza Mont Bernenchon, panujących nad miastem od północy. Atak opóźnił się o dzień lub dwa, bo brytyjska artyleria wysadziła kilka niemieckich składów amunicji.

Brytyjczycy spodziewali się uderzenia. O 22.50 17 kwietnia wywiad 1 Armii ostrzegł I i XI Korpus, że według zeznań jeńców atak na odcinku od Givenchy po las Nieppe nastąpi nazajutrz rano.

Przebieg

Ostrzał. O pierwszej w nocy 18 kwietnia na odcinek od Givenchy po Robecq spadł ostrzał artylerii wszystkich kalibrów. Na froncie 1 Dywizji trwał siedem godzin, przed 3 i 4 Dywizją około czterech. Niemcy zastosowali metodę z 21 marca: pociski gazowe na baterie, burzące na tyły, skrzyżowania dróg i Béthune, które ostrzeliwano między innymi szrapnelami bardzo dużego kalibru, według historii oficjalnej 16-calowymi pociskami morskimi, rozrywającymi się wysoko nad ziemią i mało groźnymi. Artyleria brytyjska poniosła jednak ciężkie straty; sama 275 Brygada Artylerii Polowej 55 Dywizji straciła 11 z 24 dział. Po około trzech godzinach ogień objął także pierwsze linie i stanowiska wsparcia, a ceglane stogi starych cegielni, dotąd dające dobrą osłonę, zostały w wielu miejscach rozbite. Około 7 ostrzał przeniósł się też na południowy brzeg kanału. Dzień był pochmurny i zimny, z mgłą, gęstą zwłaszcza nad kanałami, i przelotnymi deszczami, które ograniczyły działania lotnictwa.

Givenchy. O 8.10, gdy widoczność wzrosła do około 150–200 metrów, trzy dywizje niemieckie ruszyły za gęstą ruchomą zaporą ogniową na 1 i 3 Brygadę 1 Dywizji. Szły tak blisko za ogniem, że wpadły do pierwszych okopów na łuku wokół Givenchy, bronionych przez 1 batalion Black Watch, z odległości zaledwie około 40 metrów. Prawdopodobnie zagazowały wcześniej wyjścia z tuneli, w których czekały odwody, a żołnierze 1 Dywizji, którzy dopiero co przejęli odcinek, nie znali jeszcze schronów tak dobrze jak ludzie Jeudwine’a. Dwie kompanie Black Watch zostały rozbite, a ich odwody zaskoczone w schronach. Lewe skrzydło batalionu wytrzymało, a reduta Givenchy Keep broniła się do końca, choć z dwóch oficerów i czterdziestu żołnierzy zostało w niej tylko ośmiu ludzi pod dowództwem oficera, który przyszedł tunelem z sąsiedniej reduty. Inne reduty też się utrzymały, a z południowego brzegu kanału cztery karabiny maszynowe 1 Batalionu Karabinów Maszynowych wystrzeliły ponad 30 tysięcy pocisków w flankę Niemców idących przez pole na odległość około 700 metrów. Do 11 natarcie na Givenchy stanęło. Niemcy zatrzymali część wsi oraz kilka okopów i lejów na północ od niej. Wieczorna próba odzyskania wszystkiego się nie powiodła.

Festubert. Na odcinku 3 Brygady Niemcy wdarli się w pierwszym rzucie do Le Plantin, na południowym skraju Festubert, a po drugiej stronie wsi zdobyli redutę Route A Keep, której załoga straciła 50 z 70 ludzi. Przez luki w nieciągłej linii wyszli na tyły 1 batalionu pułku Gloucestershire, który, jak pisze historia oficjalna, „znów, jak w Egipcie w 1801 roku”, musiał walczyć jednocześnie przodem i tyłem. Ostatni odwód batalionu, dwudziestu sygnalistów, kucharzy, gońców i ordynansów, przebił się przez ogrody na zachodnim skraju wsi i wyparł Niemców. Przy pomocy kompanii Cameron Highlanders i części 2 batalionu pułku Welch brytyjska piechota oczyściła południową część Festubert i odzyskała łączność z Le Plantin. Koło południa niemieckie czołówki, widząc, że atak się nie powiódł, próbowały czołgać się z powrotem i ginęły pod ogniem. Do 17 walki na froncie 1 Dywizji ustały. Route A Keep i jeden posterunek obok zostały w rękach niemieckich, ale za nimi stały kolejne linie okopów.

Kanał La Bassée. Nad kanałem, gdzie 4 Dywizja trzymała przyczółki na północnym brzegu, Niemcy uderzyli wcześniej, jeszcze w ciemności. Zaraz po 4 rano 240 Dywizja rozbiła dwie placówki 2 batalionu Seaforth Highlanders koło lasu Pacaut, ale nie doszła do mostu. Próby spuszczenia na wodę pontonów i lekkich kładek opartych na pęcherzach załamały się pod ogniem z południowego brzegu, a do 6.15 natarcie na odcinku 10 Brygady zupełnie upadło. 115 Niemców, którzy schronili się pod północnym nasypem, poddało się, część przepłynęła kanał wpław. Obok 239 Dywizja zepchnęła prawe skrzydło 1 batalionu King’s Own do Riez du Vinage, ale dalej ogień artylerii dywizyjnej rozbił jej natarcie. Wieczorem dwóch oficerów i stu żołnierzy King’s Own odbiło część wsi, biorąc 19 jeńców i karabin maszynowy. Przed 3 Dywizją niemiecka 18 Dywizja Rezerwowa ograniczyła się do kilku słabych prób. Na froncie XI Korpusu, przed 61 Dywizją, Niemcy na krótko zajęli zagrodę koło Baquerolles nad rzeczką Clarence, ale pluton 2/5 batalionu pułku Gloucestershire od razu ją odbił, a atak o 6 rano stanął w ogniu karabinów. Wieczorny ostrzał nie przyniósł już ataku piechoty i do północy było cicho.

Straty

Brytyjska historia oficjalna nie podaje łącznych strat z 18 kwietnia. Najciężej ucierpiała 1 Dywizja, zwłaszcza 1 batalion Black Watch i załogi redut pod Festubert, oraz artyleria pod ostrzałem gazowym. Brytyjczycy wzięli jeńców ze wszystkich sześciu atakujących dywizji niemieckich, a pole przed Givenchy było, jak pisze Edmonds, usłane niemieckimi zabitymi, karabinami i sprzętem. Historia niemieckiego 202 Pułku Piechoty Rezerwy (z 43 Dywizji Rezerwowej) wspomina, że ciężka artyleria niemiecka strzelała za krótko, w szeregi własnej piechoty, a ocalałe gniazda karabinów maszynowych wstrzymały natarcie i nie pozwoliły podciągnąć odwodów. Cztery z sześciu dywizji niemieckich walczyły nieprzerwanie od 9 kwietnia.

Znaczenie

Bitwa pod Béthune zamknęła niemieckie próby rozszerzenia klina nad Lys na południe. Niemieckie dokumenty przyznają, że IV Korpus „niemal zdobył obie wsie”, ale musiał się wycofać pod kontratakami, wspieranymi ogniem niezdobytych betonowych gniazd karabinów maszynowych. Rupprecht kazał 6 Armii przejść do obrony, a 20 kwietnia Naczelne Dowództwo Wojsk Lądowych postanowiło zakończyć ofensywę we Flandrii, z wyjątkiem walk o wzgórze Kemmel na północy. Zdobycie Festubert i Givenchy miało pozostać celem na przyszłość, a fabryki Béthune miały znajdować się pod stałym ostrzałem. Ostatnie walki o odcinek trwały jeszcze kilka dni: 20 kwietnia Brytyjczycy odzyskali większość okopów pod Givenchy i Route A Keep, 22 kwietnia Niemcy znów zajęli redutę, a 24 kwietnia odbiła ją wracająca na front 55 Dywizja.

Dla sprzymierzonych oznaczało to, że Béthune, koleje za nim i kopalnie wokół Bruay pozostały w ich rękach, a południowy bok klina nad Lys był bezpieczny. Samo miasto zapłaciło jednak wysoką cenę. Niemcy zrealizowali rozkaz ostrzału i w drugiej połowie maja 1918 roku ciężka artyleria zniszczyła prawie całe historyczne centrum Béthune, z którego ocalała tylko stojąca na rynku dzwonnica (beffroi). Brytyjska historia oficjalna przypisuje powodzenie obrony pod Givenchy nie tyle betonowym schronom i redutom, ile wyszkoleniu i postawie żołnierzy, którzy umieli z nich korzystać. Po przełamaniach z marca i z 9 kwietnia był to dla Brytyjczyków dowód, że niemieckie oddziały szturmowe można zatrzymać.