Robert Cecil

Lord Robert Cecil, syn premiera i kuzyn Arthura Balfoura, był w czasie wojny człowiekiem dwóch twarzy brytyjskiej dyplomacji. Jako minister blokady od lutego 1916 do lipca 1918 roku kierował gospodarczą wojną z Niemcami: racjonował dostawy dla krajów neutralnych, prowadził czarne listy firm handlujących z wrogiem i odpierał protesty Stanów Zjednoczonych. Jednocześnie, jako podsekretarz stanu w Foreign Office, wcześniej niż ktokolwiek w rządzie zaczął pisać o organizacji, która po wojnie miałaby zapobiegać kolejnym konfliktom. Z tych przemyśleń wyrosła jego rola w tworzeniu Ligi Narodów, której poświęcił resztę życia i za którą w 1937 roku otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla.

Przed wojną

Urodził się 14 września 1864 roku w Londynie jako trzeci syn markiza Salisbury, trzykrotnego premiera i wieloletniego ministra spraw zagranicznych. Do trzynastego roku życia uczył się w domu, potem w Eton i w University College w Oksfordzie, gdzie zasłynął jako dyskutant. Przez dwa lata był prywatnym sekretarzem ojca, a od 1887 roku adwokatem. Specjalizował się w prawie handlowym i był współautorem podręcznika na ten temat, w 1899 roku otrzymał tytuł radcy królewskiego. Był głęboko wierzącym anglikaninem i całe życie bronił pozycji Kościoła anglikańskiego.

W polityce szedł własną drogą. W 1906 roku wszedł do Izby Gmin jako konserwatysta, ale był zdecydowanym zwolennikiem wolnego handlu i przeciwnikiem ceł ochronnych Josepha Chamberlaina, przez co w 1910 roku znalazł się poza parlamentem. Wrócił do niego w 1911 roku w wyborach uzupełniających w Hitchin w hrabstwie Hertfordshire. Nowy przywódca konserwatystów Andrew Bonar Law dopuścił go do ścisłego kierownictwa partii. Cecil sprzeciwiał się autonomii Irlandii i rozdziałowi Kościoła i państwa w Walii, ale już przed wojną uchodził za konserwatystę o niezależnych, moralistycznych poglądach.

Czerwony Krzyż i Foreign Office

W 1914 roku Cecil miał prawie pięćdziesiąt lat i nie nadawał się do wojska. Zaangażował się w pracę Brytyjskiego Czerwonego Krzyża i we Francji zorganizował biuro, które szukało wiadomości o rannych i zaginionych żołnierzach i przekazywało je rodzinom. Gdy w maju 1915 roku powstał rząd koalicyjny, konserwatyści dostali kilka stanowisk i 30 maja Cecil został parlamentarnym podsekretarzem stanu w ministerstwie spraw zagranicznych Edwarda Greya. Jako podsekretarz stanu Cecil odpowiadał w Izbie Gmin na pytania o politykę zagraniczną, tym bardziej że Grey od lipca 1916 roku zasiadał w Izbie Lordów. Mówił między innymi o przystąpieniu Japonii do londyńskiego paktu sojuszników, o Grecji i o jeńcach. Szczególnie często musiał bronić blokady, którą prasa i część posłów uważały za zbyt łagodną.

Minister blokady

Od jesieni 1915 roku gazety zarzucały rządowi, że przez neutralną Holandię i Skandynawię do Niemiec płynie wszystko, czego potrzebują. 23 lutego 1916 roku Asquith ogłosił, że całą pracą urzędów zajmujących się odcinaniem wroga od dostaw pokieruje jeden minister z rangą członka gabinetu. Został nim Cecil, który zachował przy tym stanowisko podsekretarza stanu. Nowe Ministerstwo Blokady powstało z dawnego departamentu kontrabandy Foreign Office i kilku departamentów handlu wojennego.

Cecil postawił na statystykę. Przywóz każdego towaru do krajów neutralnych miał odtąd odpowiadać mniej więcej ich przedwojennym potrzebom, a nadwyżki zatrzymywano na morzu. Ministerstwo zawierało umowy z kupcami i organizacjami gospodarczymi państw neutralnych, a firmy podejrzane o handel z Niemcami trafiały na czarną listę, z którą nie wolno było handlować brytyjskim poddanym. Rozszerzenie listy na firmy amerykańskie wywołało latem 1916 roku formalny protest Stanów Zjednoczonych, a prezydent Woodrow Wilson uważał, że cierpliwość Ameryki wobec Brytyjczyków się kończy. Cecil przekonywał w Izbie Gmin, że chodzi tylko o to, by brytyjski kredyt i brytyjskie statki nie służyły wrogowi. To on także doprowadził w lipcu 1916 roku do uchylenia deklaracji londyńskiej z 1909 roku, uznając, że jej ciągłe łatanie kolejnymi rozporządzeniami najbardziej podsyca nieufność neutralnych.

Przystąpienie Stanów Zjednoczonych do wojny w kwietniu 1917 roku całkowicie zmieniło sytuację. Amerykanie, którzy wcześniej protestowali przeciw brytyjskim metodom, teraz sami je stosowali, a kraje neutralne straciły głównego obrońcę. W grudniu 1917 roku Cecil reprezentował Wielką Brytanię w Sojuszniczej Radzie Transportu Morskiego, a wiosną 1918 roku poparł utworzenie Sojuszniczego Komitetu Blokady. W marcu 1918 roku, gdy Holandia odmawiała wydzierżawienia swoich statków, Cecil uzgodnił z Waszyngtonem ich jednoczesną rekwizycję w portach obu państw.

W rządzie Lloyda George’a

W kryzysie z grudnia 1916 roku Cecil razem z Austenem Chamberlainem i lordem Curzonem należał do konserwatywnych ministrów, którzy najpierw krytycznie ocenili plany Davida Lloyda George’a, a potem oświadczyli Asquithowi, że nie zostaną w rządzie bez Lawa i Lloyda George’a. Po dymisji Asquitha Cecil zachował oba swoje stanowiska. Do nowego premiera odnosił się jednak z głęboką nieufnością, która po wojnie przerodziła się w otwartą wrogość.

Gdy Balfour objął Foreign Office, Cecil często go zastępował. W grudniu 1916 roku to on odebrał od amerykańskiego ambasadora notę pokojową Wilsona i z trudem ukrywał urazę, że prezydent stawia obie strony na równi. Wiosną 1917 roku, gdy Balfour przebywał z misją w Ameryce, kierował ministerstwem. Odpowiadał w Izbie Gmin za politykę wobec Grecji, Albanii i Serbii, rozmawiał z przedstawicielami narodów, które dążyły do niepodległości, a jesienią 1917 roku jego ministerstwo uznało Komitet Narodowy Polski w Paryżu. W lipcu 1918 roku przekazał Ministerstwo Blokady Lamingowi Worthingtonowi-Evansowi, a sam został zastępcą Balfoura z tytułem asystenta sekretarza stanu. W sierpniu tego roku uczestniczył w rozmowach z Edvardem Benešem, które doprowadziły do uznania Czechosłowaków za sprzymierzony naród.

Droga do Ligi Narodów

Cecil był jednym z pierwszych członków rządu, którzy zaczęli myśleć o porządku powojennym. Jesienią 1916 roku rozesłał gabinetowi memoriał o sposobach zmniejszenia ryzyka przyszłych wojen. Pisał w nim, że ani rozbicie niemieckiego militaryzmu, ani granice wytyczone według zasady narodowej nie zapewnią trwałego pokoju. Proponował, by państwa zobowiązały się poddawać spory konferencji, zanim chwycą za broń, a na opornych nakładać blokadę i sankcje finansowe. Doświadczenie ministra blokady przekonało go, że połączona potęga morska i finansowa mocarstw może zmusić każde państwo do posłuszeństwa. Sam nazwał później ten tekst pierwszym dokumentem, od którego zaczęło się oficjalne brytyjskie poparcie dla Ligi Narodów.

W 1917 roku rozwinął te pomysły w kolejnym memoriale, a jesienią poprosił Balfoura o powołanie komisji, która miała opracować projekt przyszłej organizacji. Komisja pod przewodnictwem lorda Phillimore’a przygotowała raport, który w maju 1918 roku Cecil, za zgodą gabinetu, przesłał prezydentowi Wilsonowi. W listopadzie 1918 roku odszedł z rządu, bo nie chciał firmować wprowadzenia w życie ustawy o rozdziale Kościoła i państwa w Walii, ale niemal natychmiast stanął na czele sekcji Foreign Office do spraw Ligi Narodów.

Po wojnie

Na konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 roku Cecil był głównym brytyjskim negocjatorem w komisji, która pod przewodnictwem Wilsona opracowała statut Ligi Narodów. Razem z amerykańskim prawnikiem Davidem Hunterem Millerem przerobił projekt prezydenta, którego sam w dzienniku nazwał bardzo złym dokumentem. Doradca Wilsona, pułkownik Edward House, uważał go za jedynego człowieka w brytyjskim rządzie, któremu Liga naprawdę leżała na sercu. Cecil był też zwolennikiem łagodniejszego traktatu z Niemcami i ich szybkiego przyjęcia do Ligi.

W latach 1923–1945 przewodniczył Unii Ligi Narodów, największej brytyjskiej organizacji propagującej ideę bezpieczeństwa zbiorowego. W 1923 roku otrzymał tytuł wicehrabiego Cecil of Chelwood i został lordem tajnej pieczęci w rządzie Stanleya Baldwina, a w latach 1924–1927 jako kanclerz Księstwa Lancaster odpowiadał za sprawy Ligi. W 1927 roku podał się do dymisji na znak protestu przeciw postawie rządu na nieudanej konferencji rozbrojeniowej w Genewie. W latach 1934–1935 zorganizował tak zwane głosowanie pokojowe, w którym ponad 11 milionów Brytyjczyków opowiedziało się za Ligą i rozbrojeniem. W 1937 roku otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla. Zmarł 24 listopada 1958 roku w swoim domu w Chelwood Gate w hrabstwie East Sussex, w wieku 94 lat.

Ocena

Cecil należy do najbardziej paradoksalnych postaci brytyjskiej polityki wojennej. Historycy blokady podkreślają, że to za jego rządów stała się ona naprawdę skuteczna: system kontyngentów, umów z neutralnymi i czarnych list odciął Niemcy od większości zamorskich dostaw. Blokada dotknęła przy tym ludność cywilną. Niemieckie obliczenia z końca 1918 roku przypisywały głodowi i chorobom ponad 700 tysięcy zgonów cywilów. Wielu badaczy uważa tę liczbę za zawyżoną i wskazuje, że do niedoborów przyczyniła się także niemiecka gospodarka wojenna, ale nikt nie przeczy, że blokada przyniosła Niemcom ogromne cierpienia. Cecil był świadom tej ceny i tym bardziej szukał sposobu, by w przyszłości samą groźbą sankcji zapobiegać wojnom.

Jego wkład w powstanie Ligi Narodów nie budzi wątpliwości. Badacze jej genezy uważają go, obok Wilsona i Jana Smutsa, za jednego z głównych autorów statutu. Krytycy zarzucają mu natomiast idealizm i przecenianie siły opinii publicznej, która, jak wierzył, miała w razie kryzysu powstrzymać agresorów. Klęska Ligi w latach 30. pokazała granice tej wiary. Mimo to Cecil pozostał jednym z niewielu polityków swojego pokolenia, który z doświadczenia wojny wyciągnął wniosek, że przyszły pokój wymaga stałych instytucji, a nie tylko zwycięstwa.