Grecja w I wojnie światowej

Grecja przez większą część I wojny światowej była formalnie neutralna, choć na jej ziemi walczyły obie strony. Spór premiera Elefteriosa Wenizelosa, który chciał wojny po stronie Ententy, z królem Konstantynem I, zwolennikiem neutralności, rozdarł kraj. Od jesieni 1916 roku Grecja miała dwa rządy: królewski w Atenach i rewolucyjny w Salonikach, który wypowiedział wojnę Niemcom i Bułgarii. W czerwcu 1917 roku Ententa zmusiła króla do wyjazdu, a zjednoczona pod rządami Wenizelosa Grecja przystąpiła do wojny i w 1918 roku walczyła na froncie salonickim. Wyszła z niej powiększona, ale głęboko podzielona.

Droga do wojny

Grecja wyszła z wojen bałkańskich lat 1912–1913 z wielkimi nabytkami. Po pokoju bukareszteńskim z 1913 roku, z Salonikami, Kawalą, Epirem i południową Macedonią, urosła z 2,66 do 4,36 miliona mieszkańców, a w tym samym roku połączono z nią Kretę. Architektem tych sukcesów był premier Elefterios Wenizelos, Kreteńczyk, który rządził od 1910 roku i był największym orędownikiem Wielkiej Idei, czyli połączenia z Grecją wszystkich Greków żyjących pod władzą turecką.

W 1913 roku tron objął Konstantyn I, dowódca zwycięskiej armii, wychowany w berlińskiej akademii wojskowej i żonaty z siostrą cesarza Wilhelma II. Dla wielu Greków był bohaterem, a jego imię przypominało ostatnich cesarzy Bizancjum. W tym samym roku Grecja zawarła sojusz obronny z Serbią.

Neutralność i schizma narodowa

Gdy wybuchła wojna, Wenizelos uważał, że Grecja powinna stanąć po stronie Ententy, bo zwyciężą mocarstwa panujące na Morzu Śródziemnym, a rozpad Turcji da szansę na spełnienie Wielkiej Idei. Król i sztab generalny chcieli neutralności. W 1915 roku Ententa kusiła Grecję nabytkami w Azji Mniejszej, a potem Smyrną.

5 marca 1915 roku Wenizelos zaoferował Entencie flotę i dywizję do operacji w Dardanelach, ale król odrzucił ten plan i premier podał się do dymisji. Wygrał jednak wybory i w sierpniu wrócił do władzy.

Gdy Bułgaria szykowała się do ataku na Serbię, Wenizelos poprosił Ententę o 150 tysięcy żołnierzy, a 23 września 1915 roku król podpisał dekret o mobilizacji. 5 października w Salonikach zaczęły lądować dywizje francuska i brytyjska, ale tego samego dnia Konstantyn znów zmusił Wenizelosa do dymisji.

Nowy rząd Aleksandrosa Zaimisa ogłosił zbrojną neutralność i odmówił Serbii pomocy, uznając, że sojusz z 1913 roku nie obejmuje wojny z kilkoma mocarstwami naraz. Spór króla z premierem Grecy nazwali schizmą narodową.

Neutralna Grecja stała się terenem walk i obiektem nacisków obu stron. Ententa zajęła wyspy Lemnos i Korfu, gdzie odtwarzano armię serbską, a w Salonikach dowodził generał Maurice Sarrail.

26 maja 1916 roku Bułgarzy i Niemcy weszli do greckiej Macedonii, a nazajutrz załoga, której rząd zakazał oporu, oddała im Fort Rupel. Ententa odpowiedziała blokadą i ultimatum, po którym armię grecką zdemobilizowano. We wrześniu grecki IV Korpus, otoczony w Kawali, oddał się w ręce Niemców, by nie trafić do bułgarskiej niewoli.

Dwa rządy

Bułgarskie wkroczenie do wschodniej Macedonii oburzyło wielu oficerów. 30 sierpnia 1916 roku zwolennicy Wenizelosa powołali w Salonikach Komitet Obrony Narodowej i wypowiedzieli posłuszeństwo Atenom. Utrata Kawali przekonała Wenizelosa, by stanął na czele ruchu. Pod koniec września odpłynął z Aten na Kretę, a 9 października stanął w Salonikach na czele rządu tymczasowego razem z admirałem Kunduriotisem i generałem Danglisem.

Rząd ten opanował północną Grecję, Kretę i wyspy egejskie i 23 listopada 1916 roku wypowiedział wojnę Niemcom i Bułgarii, ale nie Austro-Węgrom i Turcji, by nie narazić Greków w Azji Mniejszej. Wiosną 1917 roku jego oddziały po raz pierwszy walczyły na froncie macedońskim.

Stosunki Ententy z królem doszły do zerwania. W październiku 1916 roku Francuzi zabrali Grekom lekkie okręty, a 1 grudnia desant sprzymierzonych, który miał wymusić wydanie broni, wdał się w walkę z wojskiem królewskim w Atenach. Nazajutrz rojaliści napadli na wenizelistów.

Ententa ogłosiła blokadę wybrzeży królewskiej Grecji, a w Atenach zaczął się głód. Arcybiskup Aten rzucił na Wenizelosa klątwę, a Wielka Brytania i Francja przyjęły przedstawicieli jego rządu.

W maju 1917 roku Brytyjczycy i Francuzi uzgodnili w Londynie, że król musi odejść. 11 czerwca francuski wysoki komisarz Charles Jonnart zażądał abdykacji, a Francuzi zajęli Tesalię i Przesmyk Koryncki. 12 czerwca Konstantyn opuścił Ateny, zostawiając tron młodszemu synowi Aleksandrowi, choć formalnie nie abdykował.

26 czerwca Wenizelos utworzył rząd, a 27 czerwca objął władzę w Atenach. Jego rząd zerwał stosunki z państwami centralnymi i od tego dnia cała Grecja była w wojnie. Ten dzień przyjmujemy za początek udziału całej Grecji w wojnie, choć grecki historyk Loukianos Hassiotis datuje formalne wypowiedzenie wojny na 28 czerwca.

Grecja w wojnie

Nowy rząd zesłał na Korsykę i wyspy egejskie przywódców obozu królewskiego, w tym byłych premierów Dimitriosa Gunarisa i Stefanosa Skuludisa. Hassiotis ocenia, że Wenizelos zastąpił niekonstytucyjne rządy Konstantyna własną formą dyktatury, która trwała do wyborów w 1920 roku. Mobilizacja szła z wielkim trudem. Przeszkadzały czystki w armii, propaganda rojalistów, bunty królewskich oficerów i żołnierzy oraz brak pieniędzy i sprzętu. Konstantyn wyjechał do Szwajcarii, a jego zwolennicy stworzyli tam sprawną sieć propagandy, która jeszcze bardziej utrudniała mobilizację.

Mimo to rok później dziesięć greckich dywizji, około 300 tysięcy ludzi, mogło wesprzeć sprzymierzonych w Macedonii. 30 maja 1918 roku Grecy zdobyli szturmem bułgarski występ Skra di Legen i wzięli około 2 tysięcy jeńców. Sukces podniósł morale armii i jej pozycję w oczach sojuszników.

W wielkiej ofensywie we wrześniu 1918 roku grecka Dywizja Archipelagu pomagała Serbom i Francuzom pod Dobrym Polem, a dywizje Seres i Kreteńska razem z Brytyjczykami uderzyły nad jeziorem Dojran. Natarcie się załamało, ale związało bułgarskie siły.

W przededniu przełamania na froncie macedońskim stało 135 000 Greków. 29 września Bułgaria podpisała rozejm, a 30 października skapitulowała Turcja. Dla Grecji wojna skończyła się wraz z rozejmem w Compiègne 11 listopada 1918 roku.

Koniec wojny i bilans

Grecja znalazła się po stronie zwycięzców. Traktatem w Neuilly z 1919 roku przejęła od Bułgarii Zachodnią Trację, a traktat w Sèvres z 1920 roku dał jej jeszcze więcej ziem kosztem Turcji. Wojna kosztowała ją od 3,2 do 3,7 procent ludności.

Schizma narodowa jednak nie wygasła. W 1920 roku Wenizelos przegrał wybory, a Konstantyn wrócił na tron. Armia grecka walczyła w Anatolii z tureckimi nacjonalistami aż do klęski w sierpniu 1922 roku, po której ponad milion Greków na zawsze opuściło Azję Mniejszą. Hassiotis pisze, że dla Grecji wojna nie zaczęła się w 1914 roku, lecz w 1912, i nie skończyła w 1918, lecz w 1922 roku.