Bitola w I wojnie światowej

Bitola, znana wtedy w Europie jako Monastyr, leży na południowym skraju równiny Pelagonii, kilkanaście kilometrów od granicy greckiej. W grudniu 1915 roku zajęli ją Bułgarzy, a w listopadzie 1916 roku odbili sprzymierzeni: było to pierwsze serbskie miasto odzyskane od wroga. Front zatrzymał się jednak tuż za nim i przez prawie dwa lata Bitola była ostrzeliwana przez artylerię i bombardowana z powietrza, aż w dużej części legła w gruzach.

Monastyr

Monastyr był ważnym ośrodkiem osmańskiej władzy na Bałkanach. W tutejszym liceum wojskowym uczył się Mustafa Kemal, tu wychował się Enver Pasza, a 23 lipca 1908 roku Wehib Pasza odczytał w mieście proklamację przywrócenia konstytucji. 19 listopada 1912 roku, w pierwszej wojnie bałkańskiej, zdobyli je Serbowie. Przed wojną miasto liczyło około 60 tysięcy mieszkańców: Turków, prawosławnych i muzułmańskich Słowian, Greków, Albańczyków i Żydów. Było węzłem dróg, a koleją przez Florinę łączyło się z Salonikami.

Pod okupacją bułgarską

Gdy w połowie listopada 1915 roku Bułgarzy zajęli przełęcz Babuna i Prilep, słabe serbskie oddziały cofnęły się ku Bitoli. Według brytyjskiej i austriackiej historii oficjalnej 4 grudnia weszła do miasta bułgarska kawaleria, razem z niemieckim szwadronem. Obrońcy nie poszli do Salonik, tylko przez góry do Albanii, za resztą armii serbskiej. Upadek Bitoli zamknął ostatnią drogę z serbskiej Macedonii do Grecji. Brytyjski korespondent G. Ward Price nazywał miasto jedną z upragnionych zdobyczy, dla których Bułgaria przystąpiła do wojny.

Bułgaria uważała Macedonię za swoją i włączyła ją do generał-gubernatorstwa wojskowego z siedzibą w Skopje. Z Bułgarii sprowadzano urzędników, nauczycieli i duchownych. Bułgarski spis z 1917 roku podawał w Bitoli już tylko około 36 tysięcy mieszkańców. Latem 1916 roku w mieście miała kwaterę bułgarska 1 Armia, która w sierpniu ruszyła stąd na Florinę.

Odbicie miasta

Jesienią 1916 roku sprzymierzeni odparli Bułgarów i ruszyli na Bitolę. 26 września front pod miastem przejęło dowództwo niemieckiej 11 Armii. W bitwie nad Czarną Rzeką Serbowie Živojina Mišicia i francuscy żuawi spychali przeciwnika ze wzgórza na wzgórze, a 18 listopada serbska Dywizja Dunajska zajęła wzgórze 1378. Generał Otto von Below uznał wtedy, wbrew bułgarskiemu naczelnemu wodzowi Nikole Żekowowi, że miasta nie da się utrzymać.

19 listopada 1916 roku, w czwartą rocznicę zdobycia miasta przez Serbów na Turkach, sprzymierzeni weszli do Bitoli: najpierw francuska i serbska kawaleria, za nią francuska i rosyjska piechota. Dwa dni później przyjechał regent Aleksander. Miasto podzielono na sektory: francuski, rosyjski, włoski i serbski. Dla Serbów, którzy rok wcześniej przeszli przez Albanię i odbudowali armię na Korfu, był to pierwszy odzyskany skrawek ojczyzny. Brytyjski korespondent Gordon Gordon-Smith zauważał jednak, że zdobycie Bitoli, ważne politycznie, miało niewielkie znaczenie taktyczne i jeszcze mniejsze strategiczne.

Miasto na linii frontu

Przeciwnik cofnął się tylko kilka kilometrów i okopał na wzgórzach na północ od miasta, skąd jego artyleria panowała nad Bitolą. W marcu 1917 roku generał Maurice Sarrail próbował odepchnąć przeciwnika od miasta w marcowej ofensywie, ale miasto pozostało w zasięgu nieprzyjacielskich dział. Także w maju, w bitwie nad Wardarem, atak na północ od Bitoli kosztował ponad 700 ludzi i nic nie dał.

Ostrzał trwał niemal codziennie, a samoloty zrzucały bomby. Według Gordon-Smitha ponad połowa miasta legła w gruzach. Wśród pocisków były zapalające, od których płonęły całe ulice. Szwajcarski badacz Rodolphe Reiss podawał, że zginęło lub zostało rannych ponad 1500 cywilów. Ponad 20 000 mieszkańców, którzy zostali w mieście, chroniło się w piwnicach, gdzie szerzyły się choroby. Według Reissa Bułgarzy ostrzeliwali miasto nocą pociskami gazowymi, a cięższy od powietrza gaz spływał do piwnic. Ward Price pisał, że w Bitoli wciąż potrzebny był hełm i maska przeciwgazowa, dlatego rząd serbski nie mógł się tu przenieść i pozostał na Korfu.

Koniec przyszedł we wrześniu 1918 roku, po przełamaniu frontu pod Dobrym Polem. Prawe skrzydło niemieckiej 11 Armii, które trzymało pozycje między Bitolą a Jeziorem Ochrydzkim, zaczęło się cofać na północ, a francuska kawaleria spod Bitoli 23 września wjechała do Prilepu. Po prawie dwóch latach ostrzału Bitola przestała być miastem frontowym.