Powstanie Polskiej Organizacji Wojskowej

22 października 1914 roku w Warszawie podporucznik Tadeusz Żuliński, wysłannik Józefa Piłsudskiego, objął dowództwo działającej od sierpnia konspiracji strzeleckiej i nadał jej nazwę Polska Organizacja Wojskowa. Tę datę przyjmuje się za początek POW, organizacji, która przez następne cztery lata była zapleczem Piłsudskiego w zaborze rosyjskim, a w listopadzie 1918 roku stała się jedną z głównych sił przejmujących władzę z rąk okupantów.

Strzelcy odcięci od Krakowa

Przed wojną w Warszawie działały dwie tajne organizacje szkolące młodzież wojskowo z myślą o walce z Rosją. Polskie Drużyny Strzeleckie liczyły około 400 członków, a Związek Walki Czynnej, związany z Piłsudskim, około 300. Gdy wybuchła wojna, ich ludzie zostali po rosyjskiej stronie frontu, odcięci od galicyjskich dowództw. 6 sierpnia Pierwsza Kompania Kadrowa wyruszyła z Krakowa do Królestwa, ale powstanie przeciw Rosji, na które liczył Piłsudski, nie wybuchło, a Legiony Polskie walczyły pod dowództwem austro-węgierskim.

Na początku sierpnia przyjechali z Galicji do Warszawy Karol Rybasiewicz z Drużyn i Adam Koc ze Związku Walki Czynnej. Według polskiej Wikipedii 10 sierpnia obie organizacje połączyły się. Na czele nowej, początkowo bezimiennej struktury, nazywanej też Polskim Związkiem Wojskowym, stanął Rybasiewicz, a jego zastępcą został Koc. Organizacja uznała zwierzchnictwo Piłsudskiego i od niego oczekiwała rozkazów. Szkoliła członków, gromadziła broń i zbierała wiadomości wywiadowcze. W październiku, gdy w czasie bitwy pod Warszawą i Dęblinem Niemcy podeszli pod miasto, przygotowywała się do działania na wypadek jego zajęcia.

Komenda Żulińskiego

Piłsudski poparł warszawską inicjatywę i w połowie października wysłał do Warszawy swojego emisariusza i nowego komendanta. Był nim Żuliński, lwowski lekarz i podporucznik 1 pułku piechoty Legionów, w konspiracji „Roman Barski”. 22 października objął dowództwo i nadał organizacji nazwę. W Komendzie zasiedli z czasem między innymi Rybasiewicz, Koc, Konrad Libicki, Bogusław Miedziński i Wacław Jędrzejewicz. Komenda podlegała Piłsudskiemu.

Żuliński spisał zgodnie z jego wytycznymi „Deklarację POW”, najważniejszy dokument programowy organizacji. Stwierdzała ona, że „celem POW jest zdobycie niepodległości Polski drogą walki zbrojnej”. Za głównego przeciwnika uznawała Rosję, ale podkreślała, że front antyrosyjski jest tymczasowy, co nie wykluczało w przyszłości walki z innymi zaborcami. POW miała być organizacją ponadpartyjną, skupiającą ludzi różnych przekonań, i podlegać jedynie przyszłemu Rządowi Narodowemu.

Wywiad i dywersja

Organizacja działała tylko na ziemiach zajętych przez Rosjan. Podzielono je na okręgi z komendami w Warszawie, Lublinie, Radomiu, Siedlcach i Płocku, a do końca 1914 roku powstały też komórki w Piotrogrodzie i Kijowie. Członkowie przechodzili szkolenie wojskowe i zbierali wiadomości o ruchach wojsk rosyjskich. Do akcji zbrojnych utworzono Oddział Lotny Wojsk Polskich, podporządkowany bezpośrednio Żulińskiemu, który na tyłach armii rosyjskiej niszczył tory, mosty i linie telefoniczne oraz napadał na rosyjskie urzędy.

Wojskowo POW długo pozostawała słaba. Według danych jej Komendy w czerwcu 1915 roku liczyła około 1100 członków, z czego najwięcej w okręgach lubelskim i warszawskim. Latem 1915 roku, gdy Rosjanie opuścili Królestwo, większość zaprzysiężonych członków wstąpiła do Legionów, a organizację trzeba było budować od nowa. Wyrosła z niej jednak konspiracja, która jesienią 1918 roku liczyła według szacunków blisko 30 tysięcy ludzi i przez cały czas uznawała zwierzchnictwo Piłsudskiego.