POW po wkroczeniu Niemców do Warszawy

22 sierpnia 1915 roku o piątej rano z Warszawy wymaszerował na front Batalion Warszawski Polskiej Organizacji Wojskowej. Około 330 ochotników pod dowództwem porucznika Tadeusza Żulińskiego szło na wschód, by dołączyć do I Brygady Legionów. Był to najbardziej widoczny moment w dziejach POW po odejściu Rosjan: konspiracja, która przez rok działała w ukryciu, po raz pierwszy wystawiła jawny oddział. Józef Piłsudski zgodził się na wymarsz batalionu, ale dalszy werbunek wstrzymał, a POW kazał zachować i odbudować.

Z konspiracji na ulice

W nocy z 4 na 5 sierpnia ostatnie oddziały rosyjskie opuściły Warszawę, a rano weszli do niej Niemcy. Jeszcze przed ich wejściem warszawska POW zajęła Pałac Namiestnikowski przy Krakowskim Przedmieściu i umieściła na nim napis „Komenda Wojsk Polskich”. Sztab POW zajął skrzydło pałacu, a przed budynkiem stanęła warta. Według tablicy odsłoniętej tam w okresie międzywojennym był to pierwszy polski żołnierz, który jawnie stanął na warcie w Warszawie od 8 września 1831 roku. 6 sierpnia sztab przeniósł się do budynku na rogu ulic Wielkiej i Żurawiej, dawnej kwatery szefa rosyjskiej żandarmerii.

Na rozkaz Piłsudskiego rozpoczęto jawną mobilizację ochotników dla Legionów. Komendant okręgu warszawskiego POW Bogusław Miedziński zanotował, że pozwolono „do szeregów skierować tylko tych członków organizacji, których nastawienie wyklucza po prostu trzymanie ich dłużej w konspiracji i powściągnięcie od udania się na front”. Zgłaszali się głównie warszawscy skauci i członkowie Organizacji Młodzieży Narodowej. Wielu harcerzy odesłano ze względu na wiek.

Piłsudski w Warszawie

15 sierpnia do Warszawy po raz pierwszy przyjechał Piłsudski. Warszawska młodzież zgotowała mu owację i przedefilowała w pochodzie ulicą Marszałkowską. Według opracowania IPN przyjęcie było tak gorące, że niemieckie władze „wyprosiły” komendanta z miasta. Za jego zgodą z ochotników utworzono oddział marszowy, nazwany Batalionem Warszawskim, w sile czterech kompanii. Batalion ćwiczył w koszarach przy Żurawiej. Uzbrojono go w większości w broń porosyjską, a mundury żołnierze często kupowali za własne pieniądze. Przy ekwipowaniu oddziału pomagały członkinie POW, wśród nich Wanda Gertz.

Wymarsz

Rankiem 22 sierpnia batalion ustawił się w szyku na ulicy Wielkiej, od Żurawiej w stronę Alej Jerozolimskich. Ruszył Żurawią i Książęcą, przeszedł Wisłę po niemieckim moście pontonowym, bo stałe mosty Rosjanie wysadzili, i szosą brzeską pomaszerował na wschód, w stronę Bugu. Według polskiej Wikipedii po tygodniu marszu, 29 sierpnia, dotarł do brygady pod Kopytowem, gdzie wcielono go do jej szeregów i rozformowano. Żuliński objął kompanię w 7 pułku piechoty Legionów. Pod koniec października został ciężko ranny na Wołyniu i zmarł 5 listopada 1915 roku.

Licytacja

Wymarsz batalionu kończył pierwszy rozdział w historii POW. Latem 1915 roku większość jej zaprzysiężonych członków poszła do Legionów, a organizacja, która w czerwcu liczyła około 1100 osób, w praktyce przestała istnieć. Piłsudski nie chciał oddawać Legionom kolejnych ochotników bez politycznych ustępstw ze strony państw centralnych. Wstrzymał zaciąg i zaczął prowadzić politykę, którą przeciwnicy nazywali „licytacją”: polski żołnierz w zamian za polski rząd i polską armię. POW miała być w tej grze kartą przetargową, kadrą przyszłego wojska i alternatywą dla podległych Austriakom Legionów.

Na ziemiach zajętych przez Niemców i Austriaków POW zawiesiła dywersję, ale dalej szkoliła i werbowała członków, a Piłsudski oddelegował do niej kilkunastu oficerów I Brygady. 14 września komendantem naczelnym organizacji został kapitan Tadeusz Kasprzycki. W okresie międzywojennym 22 sierpnia obchodzono w Warszawie uroczyście jako rocznicę wymarszu, a w 1935 roku część ulicy Żurawiej nazwano imieniem Żulińskiego.