Nowe ministerstwa w Wielkiej Brytanii

22 grudnia 1916 roku w Izbie Lordów odczytano królewskie pełnomocnictwa zatwierdzające piętnaście ustaw, a wśród nich dwie, które zmieniały kształt brytyjskiej administracji. Ustawa o nowych ministerstwach i sekretarzach (New Ministries and Secretaries Act) powoływała Ministerstwo Pracy, Ministerstwo Żywności i Ministerstwo Żeglugi, a ustawa o Ministerstwie Emerytur (Ministry of Pensions Act) tworzyła osobny resort zajmujący się rentami i emeryturami wojennymi. Z ustawami wiąże się nominacja lorda Devonporta na kontrolera żywności, którą brytyjska chronologia wojny notuje pod 26 grudnia.

Ministerstwa dla nowego rządu

Nowe resorty były częścią przebudowy państwa, którą zapowiedział David Lloyd George, od 7 grudnia premier rządu koalicyjnego. Mieli nimi kierować ludzie wyznaczeni już na liście ministrów ogłoszonej 10 grudnia. Ustawa była więc w dużej mierze zatwierdzeniem stanu faktycznego: ministrowie pracowali od kilkunastu dni, a parlament musiał dać im podstawę prawną i uprawnienia. Projekt wniósł 18 grudnia minister spraw wewnętrznych George Cave, a Izba Gmin rozpatrzyła go w ciągu kilku dni. W trakcie prac dopisano do niego artykuł, który nadawał status ministerstwa także Radzie Lotniczej (Air Board), dotąd będącej jedynie komitetem koordynującym zaopatrzenie lotnictwa armii i floty. Ustawa pozwalała też powołać dodatkowych parlamentarnych podsekretarzy stanu.

Krytycy, wśród nich były kanclerz skarbu Reginald McKenna, zarzucali rządowi, że stawia na czele resortów ludzi spoza parlamentu, którzy nie będą przed nim odpowiadać. Kanclerz skarbu Andrew Bonar Law odpowiadał, że chodzi właśnie o to, by wykonywali pracę, a nie bronili jej w Izbie Gmin. Tę rolę mieli przejąć ich zastępcy.

Żywność i lord Devonport

Ministrem żywności, z tytułem kontrolera żywności (Food Controller), został lord Devonport, Hudson Kearley. Zaczynał w firmie herbacianej Tetley, a potem zbudował sieć ponad dwustu sklepów spożywczych International Stores. W latach 1892–1910 był liberalnym posłem, za rządów Henry’ego Campbella-Bannermana był parlamentarnym sekretarzem Board of Trade, gdzie poznał go Lloyd George, a od 1909 roku bez wynagrodzenia przewodniczył zarządowi portu londyńskiego. Premier cenił jego zmysł organizacyjny i uważał, że nikt w kraju nie zna lepiej handlu żywnością. Nominację Devonporta ogłoszono urzędowo już 10 grudnia, a 14 grudnia przemawiał on w Izbie Lordów jako kontroler żywności. Data 26 grudnia, którą podaje chronologia, przypada już po wejściu w życie ustawy.

Ustawa nakładała na kontrolera obowiązek regulowania zaopatrzenia i spożycia żywności tak, by zapewnić krajowi właściwe zaopatrzenie, oraz popierania jej produkcji. Mógł przejmować uprawnienia innych urzędów, a rząd mógł mu nadawać kolejne na mocy ustawy o obronie królestwa. Sytuacja była poważna. Kraj sprowadzał zza morza ponad połowę zboża, areał upraw zbożowych od początku wojny się kurczył, niemieckie okręty podwodne zatapiały coraz więcej statków ze zbożem, a ceny żywności rosły. Jeszcze przed nominacją Devonporta rząd wprowadził spis ziemniaków, nowy standard mąki i chleba oraz ceny maksymalne mleka, a 18 grudnia weszło w życie rozporządzenie ograniczające posiłki w restauracjach i hotelach do trzech dań wieczorem i dwóch o innej porze. Devonport zapowiadał w Izbie Lordów, że najważniejszy jest sprawiedliwy podział, że skończy się obnoszenie z cukrem w wymyślnych ciastach, a jeśli dobrowolne ograniczenia nie wystarczą, wprowadzi przydziały. Podczas debaty nad ustawą nowy minister rolnictwa Rowland Prothero ostrzegał, że kraj jest „oblężonym miastem”, a wojnę można wygrać albo przegrać na brytyjskich polach zboża i ziemniaków. Pod koniec grudnia sekretarzem ministerstwa został Henry Rew, a jego zastępcą ekonomista William Beveridge.

Żegluga i Joseph Maclay

Ministerstwo Żeglugi objął, z tytułem kontrolera żeglugi (Shipping Controller), Joseph Maclay, armator z Glasgow, współwłaściciel firmy Maclay & Macintyre. Nie zasiadał w żadnej z izb parlamentu i sam przyznawał, że nie zdołałby jednocześnie pracować w ministerstwie i w Izbie Gmin. Bronił go tam jego zastępca, liberalny poseł i ekonomista Leo Chiozza Money. Lloyd George uznawał żeglugę za „tętnicę szyjną” kraju i w swoim pierwszym przemówieniu jako premier zapowiadał, że cała marynarka handlowa znajdzie się pod kontrolą państwa, podobnie jak koleje. Maclay był przeciwnikiem upaństwowienia. Statki pozostały własnością armatorów, którzy mieli nadal zarabiać, choć ich nadmierne zyski opodatkowano, ale państwo decydowało, co i dokąd przewożą. Według ustawy kontroler miał nadzorować i regulować żeglugę tak, by jak najlepiej wykorzystać tonaż w warunkach wojny. Przejmował zadania dotąd rozproszone między Admiralicję, Board of Trade i różne komitety.

Emerytury i praca

Ministerstwo Emerytur miało skupić w jednym ręku sprawy, którymi dotąd zajmowało się kilka instytucji: War Office, Admiralicja, komisarze szpitala weteranów w Chelsea i inne urzędy. Odpowiadało za renty i emerytury wojenne dla żołnierzy i marynarzy oraz ich rodzin, a także za leczenie inwalidów wojennych. Wobec ogromnych strat nad Sommą i rosnącej liczby okaleczonych była to jedna z najpilniejszych spraw wewnętrznych. Ministrem został laburzysta George Barnes, a jego parlamentarnym sekretarzem konserwatysta Arthur Griffith-Boscawen.

Ministerstwo Pracy, kierowane przez innego laburzystę, Johna Hodge’a, przejęło od Board of Trade giełdy pracy, rozjemstwo w sporach zbiorowych i statystykę zatrudnienia. Wkrótce zajęło się też łagodzeniem konfliktów w przemyśle wojennym, w którym wysokie ceny wywoływały coraz więcej strajków.

Co dalej

Nowe ministerstwa wykonywały swoje zadania z różnym powodzeniem. Devonport długo zwlekał z przymusowymi przydziałami i w czerwcu 1917 roku ustąpił, oficjalnie z powodu złego zdrowia. Maclay pozostał na stanowisku do 1921 roku. Rozwinął budowę statków według kilku standardowych typów i należał do tych, którzy w 1917 roku poparli wprowadzenie systemu konwojów. W 1917 roku przybyły kolejne nowe urzędy, między innymi Ministerstwo Służby Narodowej i Ministerstwo Odbudowy.