Ministerstwo Amunicji

Brytyjskie Ministerstwo Amunicji nie powstało 2 lipca 1915 roku, choć pod tą datą figuruje w części zestawień. David Lloyd George zgodził się stanąć na jego czele pod koniec maja, gdy powstawał rząd koalicyjny Asquitha. Ustawę o utworzeniu ministerstwa parlament uchwalił w ciągu tygodnia, a 9 czerwca otrzymała ona sankcję królewską. Tego samego dnia wydano dokument formalnie mianujący Lloyd George’a ministrem. 16 czerwca rozporządzenie Tajnej Rady określiło zakres obowiązków resortu i przekazało mu część urzędników Ministerstwa Wojny. 2 lipca zmieniło się coś innego. Dzięki ustawie o amunicji wojennej ministerstwo, które do tej pory głównie organizowało i zamawiało, zyskało realną władzę nad przemysłem i robotnikami.

Dwa stoły i krzesło

Lloyd George nie czekał na ustawy i od razu po nominacji zaczął budować urząd. Ministerstwo dostało dom przy Whitehall Gardens 6, niedawno opuszczony przez marszanda Locketta Agnew. Według wspomnień ministra cała jego zawartość to były dwa stoły i krzesło. Zanim dotarły zamówione meble, zjawili się urzędnicy z Office of Works, rządowego zarządu budynków, by zabrać i te sprzęty, bo nie należały do nowego resortu. Ostatecznie pozwolono ministrowi zatrzymać stół i krzesło. Lustra, którymi wyłożony był dawny salon, Lloyd George kazał zasłonić, bo interesanci zamiast słuchać przyglądali się sobie. Pracę zaczynał z dwojgiem prywatnych sekretarzy, J. T. Daviesem i Frances Stevenson.

Ustawa z 9 czerwca bardzo szeroko zdefiniowała amunicję. Była nią każda rzecz potrzebna do celów wojennych, w tym broń, amunicja, materiały wojenne oraz wszystko, co służy wyposażeniu wojska, transportowi i samej produkcji uzbrojenia. Nowy minister miał zbierać zamówienia, organizować prywatny przemysł i pilnować dostaw. Do tej pory zajmowało się tym Ministerstwo Wojny lorda Herberta Kitchenera, które zdaniem krytyków nie radziło sobie z tak wielkim zadaniem.

Ministerstwo ludzi interesu

Lloyd George pisał później, że jego ministerstwo było „od początku do końca organizacją ludzi interesu”. 14 czerwca zapowiedział w Izbie Gmin, że sięgnie po „umysły biznesowe” kraju, zarówno w Londynie, jak i w terenie. Na czele działów stanęli przemysłowcy, inżynierowie i finansiści. Kolej North Eastern Railway przysłała Erica Geddesa, który został zastępcą dyrektora generalnego zaopatrzenia i odpowiadał za broń strzelecką. Pierwszym dyrektorem generalnym został sir Percy Girouard z firmy Armstrong, człowiek Kitchenera, ale nie sprawdził się i po kilku tygodniach odszedł. Był też przedsiębiorca George Macaulay Booth, nazywany „człowiekiem przebojowym” (man of push and go), którego już wiosną Kitchener ściągnął do komitetu zwiększania produkcji uzbrojenia w Ministerstwie Wojny. Sprawami robotniczymi zajęli się urzędnicy Board of Trade, ministerstwa handlu, z Hubertem Llewellynem Smithem i Williamem Beveridge’em, a podsekretarzem parlamentarnym został lekarz Christopher Addison.

23 czerwca Lloyd George opowiedział posłom, co zdążył zrobić. Podzielił kraj na dziesięć okręgów amunicyjnych, w których produkcją zarządzały lokalne komitety przedsiębiorców. Fachowcy ministerstwa dostarczali im wzory i specyfikacje. Jak mówił, w jednym z okręgów, w którym poprzednio podwykonawcy dostarczali około 10 tysięcy pocisków miesięcznie, po reorganizacji firmy mogły zobowiązać się do 150 tysięcy.

Władza nad fabrykami

Ustawa z 2 lipca dała ministrowi narzędzia, których dotąd mu brakowało. Mógł obejmować kontrolą zakłady pracujące na potrzeby wojska, ograniczać ich zyski i zatwierdzać zmiany płac. Mianował przewodniczących trybunałów, które karały robotników za łamanie dyscypliny. Do jego dyspozycji pozostawali ochotnicy amunicyjni, wykwalifikowani robotnicy, którzy zobowiązali się pracować tam, gdzie ich skieruje. Lloyd George próbował też odzyskać z wojska fachowców, którzy zaciągnęli się w pierwszym zapale, ale tu ministerstwo napotkało opór armii. Od lipca do końca października 1915 roku z szeregów wróciło do fabryk niewiele ponad 5 tysięcy ludzi.

Resort rósł szybko. Pod koniec sierpnia ustalono, że przejmie państwowe zakłady zbrojeniowe, a w marcu 1916 roku także odpowiedzialność za projektowanie i badania uzbrojenia, którymi dotąd zajmowało się Ministerstwo Wojny. Lloyd George kierował ministerstwem do lipca 1916 roku, gdy po śmierci Kitchenera przejął Ministerstwo Wojny. Pod koniec wojny Ministerstwo Amunicji zatrudniało, według dostępnych szacunków, około 65 tysięcy urzędników i nadzorowało pracę około 3 milionów robotników.