Wojna podwodna 1914–1918

Niemcy sięgnęły po nieograniczoną wojnę podwodną, bo nie miały innego sposobu, by uderzyć w Wielką Brytanię. Ich flota liniowa nie mogła złamać brytyjskiej blokady, a okręty podwodne mogły zatapiać statki, które dowoziły na Wyspy Brytyjskie żywność i surowce. Na przełomie 1916 i 1917 roku admiralicja i Naczelne Dowództwo przekonały cesarza, że zatapianie około 600 tysięcy ton miesięcznie zmusi Wielką Brytanię do pokoju, zanim zdąży jej pomóc Ameryka. Rachunek zawiódł: Brytyjczycy wprowadzili konwoje, a Stany Zjednoczone przystąpiły do wojny.

Nowa broń na morzu

Na początku wojny niemiecka marynarka miała, zależnie od sposobu liczenia, od 20 do 24 okrętów podwodnych i traktowała je jako broń przeciw okrętom wojennym. Jej siłę pokazał 22 września 1914 roku U-9 kapitanlejtnanta Ottona Weddigena, który w ciągu nieco ponad godziny zatopił u wybrzeży Holandii trzy brytyjskie krążowniki pancerne: Aboukir, Hogue i Cressy. Zginęło 1459 marynarzy. Zaledwie dwa tygodnie wcześniej U-21 zatopił krążownik Pathfinder. Obie strony przekonały się, że okręt podwodny, jeszcze niedawno uważany za broń pomocniczą, może zagrozić nawet dużym okrętom.

Równocześnie trwała wojna o handel. Wielka Brytania od pierwszych dni wojny ogłaszała listy kontrabandy, a 2 listopada 1914 roku uznała całe Morze Północne za obszar wojskowy, by łatwiej zatrzymywać statki płynące do Holandii i Skandynawii. Blokada nie zamykała niemieckich portów bezpośrednio, lecz odcinała je od handlu zamorskiego i pogłębiała w Niemczech niedobory żywności i surowców. Niemcy nie mieli czym odpowiedzieć na powierzchni morza. Pozostawały im okręty podwodne, które dotąd atakowały statki handlowe rzadko i zwykle według prawa pryzowego, jak dowódca U-17, który przed zatopieniem parowca Glitra kazał załodze zejść do szalup.

Pierwsza kampania 1915

4 lutego 1915 roku Niemcy ogłosili wody wokół Wielkiej Brytanii i Irlandii strefą wojenną, w której od 18 lutego każdy statek handlowy nieprzyjaciela miał zostać zniszczony. Obwieszczenie podpisał admirał Hugo von Pohl, główny rzecznik tej kampanii. Za groźnymi słowami nie stała jednak wielka siła: Niemcy mieli nieco ponad dwadzieścia okrętów zdolnych do działań na wodach brytyjskich, a jednocześnie mogło tam operować zwykle zaledwie kilka. W odwecie Londyn 11 marca zaostrzył blokadę: żaden statek nie mógł odtąd płynąć do portu niemieckiego.

Problem leżał w prawie morskim. Wymagało ono, by okręt zatrzymał statek handlowy, przeszukał go i przed zatopieniem zapewnił bezpieczeństwo załodze. Mały okręt podwodny, bezbronny na powierzchni, nie mógł tego robić bez ryzyka, zwłaszcza gdy statki handlowe dostawały działa. Po wejściu strefy w życie U-Booty zaczęły więc torpedować statki bez ostrzeżenia, a zatapianie ich razem z ludźmi wywoływało oburzenie w państwach neutralnych, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych. Prezydent Woodrow Wilson zapowiedział, że pociągnie Niemcy do „ścisłej odpowiedzialności” za śmierć amerykańskich obywateli.

7 maja 1915 roku U-20 kapitanlejtnanta Walthera Schwiegera storpedował u wybrzeży Irlandii brytyjski liniowiec Lusitania. Statek zatonął w ciągu 18 minut, zginęło prawie 1200 osób, w tym ponad stu obywateli Stanów Zjednoczonych. Po Lusitanii tajny rozkaz zakazał atakowania dużych statków pasażerskich bez ostrzeżenia, ale 19 sierpnia U-24 storpedował liniowiec Arabic, na którym zginęły według większości źródeł 44 osoby. Tym razem w Berlinie zrozumiano, że grozi zerwanie stosunków z Waszyngtonem.

1 września 1915 roku ambasador Johann Heinrich von Bernstorff zapewnił na piśmie sekretarza stanu Roberta Lansinga, że liniowce nie będą zatapiane bez ostrzeżenia i bez zapewnienia bezpieczeństwa osobom niewalczącym. Nowy szef sztabu admiralicji, admirał Henning von Holtzendorff, 18 września w praktyce wstrzymał działania okrętów podwodnych wokół Wysp Brytyjskich. Pierwsza kampania nie zagroziła zaopatrzeniu Wielkiej Brytanii, która miała największą flotę handlową świata, ale przyniosła Niemcom najpoważniejszy kryzys w stosunkach z Ameryką.

Spór w Berlinie

O wojnę podwodną przez dwa lata spierali się w Berlinie politycy i wojskowi. Najgłośniejszym rzecznikiem bezwzględnego użycia U-Bootów był sekretarz stanu marynarki, wielki admirał Alfred von Tirpitz. Kanclerz Theobald von Bethmann Hollweg obawiał się, że uderzenie w żeglugę neutralną popchnie przeciw Niemcom Stany Zjednoczone. Rozstrzygać miał cesarz Wilhelm II.

Na początku 1916 roku spór wybuchł na nowo. Memoriał sztabu admiralicji z 7 stycznia zapewniał, że po zniesieniu wszystkich ograniczeń opór Wielkiej Brytanii zostanie złamany najpóźniej w ciągu sześciu miesięcy, a poparł to szef Sztabu Generalnego Erich von Falkenhayn. Kanclerz wywalczył kompromis: od końca lutego okręty podwodne mogły bez ostrzeżenia atakować tylko uzbrojone statki handlowe. 6 marca cesarz odłożył nieograniczoną wojnę podwodną na czas nieokreślony, a Tirpitz, którego nawet nie wezwano na naradę, stracił urząd.

Już 24 marca UB-29 z Flotylli Flandria storpedował w kanale La Manche prom Sussex. Zginęło co najmniej 50 osób, a wśród rannych byli Amerykanie. W nocie z 18 kwietnia Waszyngton zagroził zerwaniem stosunków dyplomatycznych i 4 maja Niemcy ustąpili: zobowiązali się, że okręty podwodne nie będą zatapiać statków handlowych bez ostrzeżenia i bez ratowania ludzi.

Dowódca Floty Pełnomorskiej admirał Reinhard Scheer uznał, że w takiej formie wojna handlowa jest dla jego okrętów zbyt niebezpieczna, i odwołał je z niej. Po bitwie jutlandzkiej napisał cesarzowi, że nawet najbardziej udana bitwa nie zmusi Wielkiej Brytanii do pokoju i że może to zrobić tylko wojna podwodna prowadzona bez ograniczeń. Jesienią 1916 roku zwolennicy tej wojny zyskali potężnych sojuszników. Paul von Hindenburg i Erich Ludendorff, nowi szefowie armii, po krwawych bitwach pod Verdun i nad Sommą nie wierzyli w zwycięstwo na lądzie.

Nieograniczona wojna podwodna 1917

22 grudnia 1916 roku Holtzendorff przesłał Hindenburgowi obszerny memoriał. Wyliczał w nim, że jeśli okręty podwodne będą zatapiać bez ograniczeń 600 tysięcy ton miesięcznie, a co najmniej dwie piąte neutralnych armatorów ze strachu przestanie pływać do Anglii, to po pięciu miesiącach brytyjski handel morski zmaleje o 39 procent. Wyjątkową szansę dawał światowy nieurodzaj zbóż w 1916 roku. Wielka Brytania miała więc poprosić o pokój przed żniwami, czyli przed 1 sierpnia 1917 roku. Ryzyko zerwania z Ameryką trzeba było przyjąć, „bo nie mamy innego wyjścia”.

Bethmann Hollweg prosił o zwłokę przynajmniej do odpowiedzi Ententy na niemiecką ofertę pokojową, a wicekanclerz Karl Helfferich uważał rachunki admiralicji za czystą spekulację. 9 stycznia w Pszczynie kanclerz nie podjął już prawdziwej walki. „Wojna podwodna to ostatnia karta” – mówił, ale jeśli władze wojskowe uważają ją za konieczną, nie jest w stanie im się sprzeciwić. Cesarz rozkazał, by nieograniczona wojna podwodna zaczęła się 1 lutego.

31 stycznia Bernstorff zawiadomił Waszyngton, że w strefach wokół Wielkiej Brytanii, Francji i Włoch oraz na wschodnim Morzu Śródziemnym każdy statek, także neutralny, zostanie zatopiony bez ostrzeżenia. Według brytyjskiej historii oficjalnej wojny na morzu Niemcy mieli w lutym 1917 roku 111 okrętów podwodnych zdolnych do działań. Od 1 lutego zaczęły one zatapiać statki bez ostrzeżenia, a neutralni armatorzy ze strachu zatrzymywali swoje statki w portach. W samym lutym zatonęły statki o łącznej pojemności około 540 tysięcy ton.

Stany Zjednoczone odpowiedziały szybko. 3 lutego Wilson zerwał stosunki dyplomatyczne z Niemcami. Do depeszy z instrukcjami w sprawie wojny podwodnej Berlin dołączył telegram sekretarza stanu Arthura Zimmermanna z propozycją sojuszu dla Meksyku. Brytyjski wywiad go przechwycił, a 1 marca jego treść trafiła na pierwsze strony amerykańskich gazet.

Gdy w marcu U-Booty zatopiły kolejne amerykańskie statki, Wilson poprosił Kongres o uznanie stanu wojny, a 6 kwietnia 1917 roku Stany Zjednoczone wypowiedziały Niemcom wojnę. W orędziu do Kongresu Wilson nazwał niemiecką wojnę podwodną przeciw handlowi „wojną przeciw ludzkości” i mówił, że „świat musi stać się bezpieczny dla demokracji”.

Konwoje i kryzys wiosny 1917

Kwiecień 1917 roku był najgorszym miesiącem całej wojny podwodnej. Zestawienia podają różne liczby, bo różnie liczą: jedne tylko statki zatopione przez okręty podwodne, inne także ofiary min. Brytyjska historia oficjalna handlu morskiego C. Ernesta Fayle’a podaje 881 027 ton brutto statków wszystkich bander straconych wskutek działań nieprzyjaciela, w tym 545 282 tony brytyjskich, i przypisuje okrętom podwodnym około 847 000 ton, a resztę minom. Według innych opracowań same U-Booty zatopiły od około 835 do ponad 860 tysięcy ton. Zależnie od zestawienia straty wyniosły więc od około 835 do ponad 880 tysięcy ton.

Admiralicja pod kierunkiem Johna Jellicoe’a długo nie chciała konwojów. Uważała, że skupisko statków będzie łatwym celem, kapitanowie nie utrzymają szyku, a okrętów eskorty zabraknie. Przybyły do Londynu admirał William Sims poznał prawdziwe straty i prosił o przysłanie amerykańskich niszczycieli. Pierwsze z nich przypłynęły 4 maja do Queenstown. 26 kwietnia szef wydziału zwalczania okrętów podwodnych kontradmirał Alexander Duff zalecił wprowadzenie konwojów, a nazajutrz Jellicoe zgodził się na próbę. 30 kwietnia do Admiralicji przyjechał premier David Lloyd George. Sam pisał później, że to jego wizyta przełamała opór admirałów, ale historycy marynarki zwracają uwagę, że decyzja o próbie zapadła wcześniej.

10 maja z Gibraltaru wyszedł pierwszy próbny konwój i 20 maja dotarł do Plymouth bez strat. 17 maja Admiralicja powołała komitet, który miał opracować stały system. 14 czerwca Jellicoe zatwierdził plan, a 2 lipca z Hampton Roads w Wirginii wyszedł pierwszy konwój regularnej serii. Według Fayle’a od lipca do 27 października 1917 roku w konwojach z Ameryki Północnej, Dakaru, Sierra Leone i Gibraltaru bezpiecznie przypłynęło 1500 statków, a zatonęły 24.

Dlaczego U-Booty przegrały? Okręt podwodny trudniej znajdował grupę statków niż pojedyncze jednostki, a atakując, narażał się na kontratak eskorty. U-Booty ginęły też na minach, od bomb głębinowych i w starciach ze statkami-pułapkami. Przede wszystkim jednak było ich za mało. Według historyka Holgera Herwiga w 1917 roku na patrolu przebywały przeciętnie tylko 32 okręty, a jeszcze w 1914 roku, przed wojną, porucznik Ulrich-Eberhard Blum z inspektoratu okrętów podwodnych w Kilonii obliczał, że do ofensywy przeciw żegludze wokół Wysp Brytyjskich potrzeba co najmniej 222.

Ostatni rok

Na początku 1918 roku Niemcy mieli w służbie więcej okrętów frontowych niż w kwietniu 1917 roku, ale konwoje obejmowały coraz większą część żeglugi. Według Fayle’a w trzech miesiącach do końca lipca 1918 roku straty wynosiły przeciętnie 271 000 ton miesięcznie, o 60 procent mniej niż w pierwszych trzech miesiącach nieograniczonej wojny podwodnej. Latem alianckie stocznie i zakupy statków zaczęły wreszcie nadążać za stratami.

Brytyjczycy próbowali uderzyć w bazy. Okręty podwodne Flotylli Flandria wychodziły z portu w Brugii przez kanały do Zeebrugge i Ostendy. 23 kwietnia 1918 roku okręty wiceadmirała Rogera Keyesa zatopiły w kanale w Zeebrugge dwa stare krążowniki wypełnione betonem, a pod Ostendą blokowce osiadły na mieliźnie. Rajd wywołał w krajach Ententy ogromny entuzjazm, ale już 25 kwietnia pierwszy okręt podwodny znów wyszedł przez Zeebrugge. Druga próba zablokowania Ostendy odbyła się w nocy z 9 na 10 maja.

W sierpniu 1918 roku Scheer stanął na czele nowego kierownictwa wojny morskiej, a z Urzędu Marynarki Rzeszy odszedł Eduard von Capelle. Program Scheera zakładał zwiększenie produkcji okrętów podwodnych z niespełna 13 do 36 miesięcznie, ale nie miał już szans na realizację. Gdy front zbliżał się do wybrzeża, Niemcy odwołali okręty podwodne z Flandrii, a 19 października Belgowie weszli do Brugii i Zeebrugge.

Ostatnim wielkim ciosem U-Bootów było zatopienie statku pocztowego Leinster 10 października na Morzu Irlandzkim, w którym zginęło około 560–570 osób. Wilson w swojej nocie z 14 października zażądał, by Niemcy zaprzestali „bezprawnych i nieludzkich praktyk”. Około 20–21 października Scheer odwołał wszystkie okręty podwodne do baz. Plan ostatniego boju floty doprowadził do buntu w Kilonii.

Zgodnie z rozejmem w Compiègne Niemcy musieli wydać aliantom wszystkie okręty podwodne zdolne do pływania. 20 listopada 1918 roku pierwsze 20 U-Bootów poddało się pod Harwich, a do kwietnia 1919 roku oddano tam łącznie 176 okrętów. Część przekazano Francji, Japonii i innym sojusznikom, a większość poszła na złom.

Bilans

W latach 1914–1918 w służbie niemieckiej marynarki było, zależnie od sposobu liczenia, od 351 do 375 okrętów podwodnych. Straciła ich od 202 do 217, w tym 178 zatopionych przez nieprzyjaciela, a zginęło około 5 tysięcy członków załóg. W chwili rozejmu w służbie pozostawały 134 okręty. Rozrzut wynika z tego, że jedne źródła liczą tylko okręty operacyjne, a inne wszystkie wprowadzone do służby, i że nie wszystkie wliczają do strat okręty samozatopione jesienią 1918 roku.

U-Booty zatopiły prawie 5 tysięcy statków o łącznej pojemności ponad 12 milionów ton. Baza danych serwisu uboat.net obejmuje ponad 7600 ataków na ponad 7400 statków, licząc także statki uszkodzone i zajęte. Wielka Brytania przetrwała, ale nawet po wprowadzeniu konwojów straty żeglugi przez wiele miesięcy przewyższały to, co udawało się zbudować lub pozyskać.

Spory historyków

Czy nieograniczona wojna podwodna była największym błędem Niemiec? Już współcześni wątpili w rachunki admiralicji: Helfferich nazywał je spekulacją, a Bethmann Hollweg mówił o „ostatniej karcie”. Holtzendorff i Naczelne Dowództwo odpowiadali, że Niemcy nie mają innego wyjścia. Liczyli się z wojną z Ameryką, ale sądzili, że jej pomoc przyjdzie za późno. Wojnę podwodną Niemcy przedstawiali jako odpowiedź na brytyjską blokadę, która pogłębiała w Niemczech niedobory żywności.

Historyk Holger Herwig z Uniwersytetu w Calgary zwraca uwagę, że pod względem liczb przewidywania sztabu admiralicji okazały się bardzo trafne, a mimo to Wielka Brytania nie została „rzucona na kolana” do 1 sierpnia 1917 roku. Według niego planiści nie docenili, ile kredytu może zaciągnąć nowoczesne państwo przemysłowe i jak potrafi się przystosować: Brytyjczycy racjonowali żywność, wypiekali „chleb wojenny” z domieszką innej mąki, zaorali około miliona akrów łąk i przejmowali statki neutralne. Według Herwiga retoryka tej wojny była „totalna”, a rzeczywistość ograniczona, przede wszystkim przez zbyt małą liczbę okrętów. Wejście do wojny Stanów Zjednoczonych odwróciło zaś jej losy na niekorzyść Niemiec.