Początek bitwy nad Mortagne

25 sierpnia 1914 roku w Lotaryngii, między Mozelą a rzeką Mortagne, rozegrał się decydujący dzień bitwy, którą brytyjska chronologia wojny nazywa bitwą nad Mortagne, a Francuzi bitwą o przesmyk Charmes. Francuska 2 Armia generała Noëla de Castelnau i 1 Armia generała Auguste’a Dubaila zatrzymały niemieckie natarcie i przeszły do kontrataku. W czasie gdy na północy alianci cofali się przed niemieckim prawym skrzydłem, na wschodzie Francja odniosła jedno ze swoich pierwszych zwycięstw.

Po klęsce pod Morhange

Pięć dni wcześniej francuska ofensywa w Lotaryngii załamała się pod Morhange i Sarrebourgiem (zob. Koniec bitew pod Morhange i Sarrebourgiem). Obie francuskie armie wycofały się za granicę, na wzgórza przed Nancy i w dolinę Mortagne. W ślad za nimi ruszyła niemiecka 6 Armia księcia Rupprechta Bawarskiego i 7 Armia generała Josiasa von Heeringena. Około 22–23 sierpnia Niemcy zajęli Lunéville.

Niemcy wierzyli, że Francuzi są rozbici. Chcieli przejść przez nieufortyfikowany przesmyk między twierdzami Toul i Épinal, w okolicy miasteczka Charmes nad Mozelą. Przełamanie otworzyłoby im drogę na tyły armii francuskich. Castelnau, ustawiony ze swoją armią na wzgórzach na zachód od Lunéville, zauważył jednak, że niemieckie kolumny skręcają na południe i odsłaniają przed nim swój bok.

Zbrodnia w Gerbéviller

24 sierpnia Niemcy przekroczyli Meurthe i Mortagne. Na przeprawach ponieśli ciężkie straty od ognia francuskiej artylerii. W miasteczku Gerbéviller nad Mortagne około sześćdziesięciu francuskich strzelców pieszych przez większą część dnia bronili mostu przed całą niemiecką brygadą. Po zajęciu miasteczka niemieccy żołnierze, przekonani, że strzelała do nich ludność cywilna, rozstrzeliwali mieszkańców i palili domy. Według różnych źródeł zginęło około 50–60 cywilów, a miasteczko spłonęło niemal w całości. Gerbéviller stało się we Francji symbolem niemieckich zbrodni w 1914 roku.

Jeszcze tego samego dnia po południu Castelnau wyprowadził pierwszy kontratak na północ od Lunéville. XX Korpus generała Ferdinanda Focha i sąsiednie oddziały odbiły kilka wsi.

Dzień decyzji

25 sierpnia walki toczyły się na całym froncie. Najgroźniej było pod wsią Rozelieures, na styku obu francuskich armii. Rano niemieckie oddziały wyparły stąd francuski VIII Korpus i podeszły na około 10 kilometrów do Mozeli. Przesmyk Charmes stał otworem.

Wtedy do akcji weszła francuska artyleria. Kilkadziesiąt szybkostrzelnych dział kalibru 75 mm, ustawionych na wzgórzu koło Borville, zasypało nacierających niemieckich żołnierzy gradem pocisków. Strzelcy piesi i kawaleria kontratakowali w lasach. Po południu Niemcy, wyczerpani i bez amunicji, zaczęli się wycofywać.

Castelnau zareagował natychmiast. Wydał rozkaz: „Wszędzie naprzód, z całą siłą!” (fr. En avant partout, à fond!). Francuskie korpusy zeszły ze wzgórz do natarcia, odbiły Rozelieures i szereg wsi i lasów między Mozelą a Mortagne, biorąc jeńców i zdobywając działa. Na prawym skrzydle 1 Armia Dubaila, walcząca w zalesionych górach Wogezów, posuwała się naprzód wolniej.

Walki nad Mortagne

Wyczerpane francuskie oddziały nie zdołały zamienić zwycięstwa w pogrom. Niemcy okopali się na wzgórzach między Mortagne a Meurthe i przed Lunéville. Francuzi atakowali ich pozycje jeszcze przez kilka dni. Pod koniec sierpnia odbili Gerbéviller i przekroczyli Mortagne, ale dalsze natarcia, prowadzone przeciw okopom osłoniętym zasiekami i karabinami maszynowymi, przynosiły tylko niewielkie postępy przy dużych stratach. Brytyjska chronologia podaje, że bitwa nad Mortagne zakończyła się 3 września. Francuscy historycy zawężają samą bitwę o przesmyk Charmes do dni 24–26 sierpnia, a późniejsze starcia traktują jako jej dalszy ciąg.

27 sierpnia naczelny wódz Joseph Joffre pochwalił w rozkazie dziennym obie armie za wytrwałość i odwagę. Od 1 września, gdy front w Lotaryngii był już bezpieczny, zaczął zabierać stąd korpusy i przerzucać je na zachód.

Znaczenie

Zwycięstwo nad Mortagne miało ogromne znaczenie dla całej kampanii 1914 roku. Niemcy nie przełamali francuskiej linii obrony na wschodzie i nie wyszli na tyły armii cofających się z Belgii. Prawe skrzydło francuskiego frontu, oparte o Nancy, Toul i Épinal, pozostało nienaruszone. Dzięki temu Joffre mógł bez obaw przerzucać wojska z Lotaryngii w rejon Paryża, gdzie kilka dni później rozpoczęła się bitwa nad Marną.

Niemieckie dowództwo nie zrezygnowało jednak z natarcia w Lotaryngii. 4 września armie Rupprechta uderzyły na Nancy i wzgórza Grand Couronné, ale i tym razem nie odniosły sukcesu. We francuskiej pamięci ta obrona Nancy przyćmiła wcześniejsze zwycięstwo pod Rozelieures i w przesmyku Charmes, choć to właśnie ono powstrzymało Niemców w najniebezpieczniejszym momencie.