René Viviani

René Viviani był premierem Francji w chwili, gdy wybuchła wielka wojna. Objął urząd zaledwie dwa tygodnie przed zamachem w Sarajewie, w lipcu 1914 roku przeżył kryzys na pokładzie okrętu, który wiózł go z Rosji, a 1 sierpnia zarządził mobilizację. To on 4 sierpnia ogłosił w Izbie Deputowanych wejście Francji do wojny i on pod koniec miesiąca przebudował rząd w gabinet „świętej jedności” (union sacrée), w którym zasiedli politycy wszystkich stronnictw, od socjalistów po prawicę. Świetny mówca i adwokat, socjalista niezależny, w polityce zagranicznej ustępował jednak prezydentowi Raymondowi Poincarému, a w sprawach wojskowych naczelnemu wodzowi Josephowi Joffre’owi. Jesienią 1915 roku, po klęsce na Bałkanach i krwawych ofensywach, jego rząd upadł. Do 1917 roku pozostał w kolejnych gabinetach jako minister sprawiedliwości i był jednym z ludzi, którzy wiosną 1917 roku przekonywali Amerykanów do pomocy Francji.

Przed wojną

Urodził się w Sidi Bel Abbès w Algierii Francuskiej, w rodzinie pochodzenia korsykańskiego. Większość źródeł podaje datę 8 listopada 1863 roku, ale biografia francuskiego Senatu wymienia rok 1862, a baza Zgromadzenia Narodowego w nagłówku 11 listopada 1863 roku. Jego ojciec był adwokatem i radnym departamentu Oran. René uczył się w liceach w Oranie i Algierze, prawo studiował w Paryżu, a potem był adwokatem w Algierii i w stolicy, gdzie bronił między innymi socjalistów i związkowców.

W 1893 roku został wybrany do Izby Deputowanych z 5 dzielnicy Paryża. Szybko zasłynął jako jeden z najlepszych mówców lewicy. W 1902 roku przegrał wybory z kandydatem nacjonalistów, ale w 1906 roku wrócił do Izby, a od 1910 roku reprezentował departament Creuse. Razem z Jeanem Jaurèsem współtworzył w 1904 roku dziennik „L’Humanité”. Gdy w 1906 roku wszedł do rządu Georges’a Clemenceau, znalazł się, podobnie jak Aristide Briand, poza zjednoczoną partią socjalistyczną i nazywał siebie socjalistą niezależnym.

Od października 1906 do listopada 1910 roku był pierwszym w historii Francji ministrem pracy i opieki społecznej, w rządach Clemenceau i Brianda. W tym czasie uchwalono ustawę z 1910 roku o emeryturach robotniczych i chłopskich, której Viviani poświęcił potem osobną książkę. Jako zdeklarowany antyklerykał przeszedł do historii zdaniem z mowy w Izbie z listopada 1906 roku, że republikanie „zgasili na niebie gwiazdy, których nikt już nie zapali”. W grudniu 1913 roku został ministrem oświecenia publicznego w gabinecie Gastona Doumergue’a. 13 czerwca 1914 roku prezydent Poincaré powierzył mu urząd premiera i zarazem ministra spraw zagranicznych. Viviani uzyskał wotum zaufania 370 głosami przeciw 137, opowiadając się za utrzymaniem trzyletniej służby wojskowej i za wielką pożyczką na zbrojenia.

Kryzys lipcowy

W połowie lipca 1914 roku Viviani i Poincaré popłynęli z wizytą do Rosji. W dniach 20–23 lipca rozmawiali w Petersburgu z carem Mikołajem II i jego ministrami. Austro-Węgry celowo wręczyły ultimatum Serbii dopiero wtedy, gdy francuscy goście byli już na morzu. Przez kolejne dni premier i minister spraw zagranicznych w jednej osobie miał utrudnioną łączność z Paryżem, gdzie sprawami kierował pełniący obowiązki ministra Jean-Baptiste Bienvenu-Martin. Do kraju wrócili dopiero 29 lipca.

Według biografii Senatu Viviani, „wspierając wysiłki Poincarégo”, robił wszystko, by odsunąć niebezpieczeństwo, i szukał mediacji. 30 lipca rząd postanowił odsunąć wojska osłonowe o 10 kilometrów od granicy niemieckiej, by nie dać Niemcom pretekstu i przekonać Brytyjczyków, że Francja nie jest agresorem. Gdy Rosja ogłosiła powszechną mobilizację, Viviani przedstawiał ją sojusznikom jako odpowiedź na mobilizację austro-węgierską. Wieczorem 31 lipca niemiecki ambasador Wilhelm von Schoen zapytał go, jakie stanowisko zajmie Francja w wojnie niemiecko-rosyjskiej. Viviani odpowiedział tylko, że Francja będzie się kierować swoimi interesami, a 1 sierpnia rząd zarządził powszechną mobilizację. 3 sierpnia o 18:45 Schoen wręczył mu wypowiedzenie wojny. Tego samego dnia tekę spraw zagranicznych przejął Doumergue, a Viviani został premierem bez resortu.

4 sierpnia Viviani ogłosił w Izbie Deputowanych wejście Francji do wojny i poprosił o kredyty wojenne. Jego biografowie z Senatu nazwali to wystąpienie najbardziej poruszającą mową jego życia, w której był „tłumaczem swojej ojczyzny”. Miał przy sobie tekst konwencji wojskowej z Rosją, ale nikt nie zażądał jego odczytania. Kilka dni później, 7 sierpnia, wezwał francuskie kobiety ze wsi, by dokończyły żniwa za mężczyzn, którzy poszli na front.

Premier wojennej Francji

Pierwsze tygodnie wojny przyniosły klęski w bitwie granicznej. 26 sierpnia Viviani i Poincaré przebudowali rząd: ministrem wojny w miejsce Adolphe’a Messimy’ego został Alexandre Millerand, sprawy zagraniczne objął Théophile Delcassé, Briand został ministrem sprawiedliwości, a finansami pokierował Alexandre Ribot. Do rządu weszli też dwaj socjaliści. Był to pierwszy gabinet „świętej jedności”. 1 września Viviani uczestniczył w rozmowach z lordem Kitchenerem, który przyjechał do Paryża, by zatrzymać odwrót Brytyjczyków, a w nocy z 2 na 3 września, gdy Niemcy zbliżali się do stolicy, rząd przeniósł się do Bordeaux. Po zwycięstwie nad Marną władze wracały stopniowo do Paryża, a rząd przeniósł się tam na początku grudnia.

Viviani w zasadzie zostawił prowadzenie wojny Joffre’owi, który nie wpuszczał polityków do strefy armii. Gdy w 1915 roku rząd i parlament próbowały sprawować nad nim kontrolę, choćby przez inspekcje na froncie, skończyło się to niepowodzeniem. Coraz ostrzej krytykowano też Milleranda za braki amunicji, i w maju 1915 roku rząd narzucił mu zastępców, w tym Alberta Thomasa jako podsekretarza stanu do spraw artylerii. 6 lipca 1915 roku Viviani spotkał się po raz pierwszy z premierem Wielkiej Brytanii Herbertem Henrym Asquithem na konferencji w Calais.

Jesienią 1915 roku wszystko poszło źle. Druga bitwa w Szampanii i ofensywa w Artois kosztowały ogromne straty i nie dały przełamania, Bułgaria przystąpiła do wojny po stronie państw centralnych, a Serbia znalazła się pod ciosem. 13 października ustąpił Delcassé i Viviani sam przejął jego resort. W burzliwych debatach w Izbie bronił wyprawy do Salonik i zapewniał, że Francja nie będzie tam działać sama, a 16 października Francja wypowiedziała wojnę Bułgarii. Rząd uzyskał wotum zaufania 372 głosami przeciw 9, ale przy bardzo wielu wstrzymujących się. Próba przebudowy gabinetu się nie powiodła i 29 października Viviani ustąpił. Według Poincarégo w ostatnich dniach był „jak osaczone zwierzę”.

Minister sprawiedliwości

W nowym rządzie Brianda Viviani został wicepremierem i ministrem sprawiedliwości, a od grudnia 1916 do marca 1917 roku kierował też oświatą. Na politykę rządu miał już jednak niewielki wpływ. Wiosną 1916 roku pojechał z Albertem Thomasem do Rosji rozmawiać o dostawach i o rosyjskiej pomocy dla Francji. Ministrem sprawiedliwości pozostał także w rządzie Ribota, utworzonym w marcu 1917 roku.

Gdy w kwietniu 1917 roku Stany Zjednoczone przystąpiły do wojny, Viviani poprowadził francuską misję do Ameryki, w której jechał także marszałek Joffre. Popularny „zwycięzca znad Marny” przyćmił w oczach Amerykanów byłego premiera, ale to właśnie ta misja przekonała Waszyngton, by jak najszybciej wysłał do Francji dywizję. Biografia Senatu przypisuje Vivianiemu wręcz decydującą rolę w zaangażowaniu Ameryki. W czerwcu witał na dworcu w Paryżu generała Johna Pershinga. Rząd Ribota upadł we wrześniu 1917 roku, a Viviani odszedł z nim i więcej ministrem już nie był. Clemenceau, który objął władzę w listopadzie, odsunął go na boczny tor.

Po wojnie

W latach 1920–1921 Viviani reprezentował Francję w Radzie Ligi Narodów, a w 1921 roku pojechał z Briandem na konferencję waszyngtońską. 15 października 1922 roku został senatorem z departamentu Creuse. Bardzo przeżył śmierć pasierba, który poległ na wojnie, a potem śmierć żony w lutym 1923 roku. 8 czerwca 1923 roku, gdy występował przed Sądem Kasacyjnym, nagle stracił mowę. Ostatnie lata spędził sparaliżowany w domu opieki w Le Plessis-Robinson pod Paryżem. Zmarł tam 6 września 1925 roku według Senatu i Zgromadzenia Narodowego, według części innych źródeł dzień później.

Ocena

Historycy widzą w Vivianim przede wszystkim mówcę, a nie przywódcę. W kryzysie lipcowym, jak piszą jego biografowie, w dużej mierze dominował nad nim prezydent Poincaré, a później premier niemal zawsze ustępował jego zdaniu. Nie potrafił też narzucić swojej woli Joffre’owi, przez co pierwszy rok wojny był okresem, w którym naczelne dowództwo działało prawie bez kontroli rządu. Clemenceau drwił z niego jako z mówcy wygłaszającego „kilometrowe przemowy”. Viviani zapisał się jednak w historii Francji jako premier, który w sierpniu 1914 roku zjednoczył wokół rządu wszystkie stronnictwa, a „święta jedność”, którą zbudował razem z Poincarém, przetrwała we Francji do 1917 roku.